Altay Göyüşov, Kənan Rövşənoğlu

Şiə dini qruplar son bir neçə ildə Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında əhəmiyyətli iştirakçılardan birinə çevrilib. Eyni zamanda Azərbaycanla yanaşı siyasi Şiəlik regionda və dünyada da aktuallaşmaqdadır. Lakin istər yerli ictimaiyyətin, istərsə də ölkədəki sekulyar siyasi dairələrin siyasi Şiəliklə bağlı məlumatları nisbətən məhdud olduğundan bu barədə doğru fikir formalaşdırmaqda çətinlik çəkirlər. Bu səbəbdən də düşünürük ki, siyasi Şiəliyin Azərbaycan siyasətində artan təsirini araşdırmağa ehtiyac yaranıb. Bu məqalədə də məqsəd postsovet dövründə Azərbaycanda siyasi Şiəliyin keçdiyi yolu tarixi xronologiya və əsas hadisələr əsasında təsvir etməkdir. Eyni zamanda məqalənin ayrı-ayrı hissələrində müəlliflərin əsasən faktlara, qismən də subyektiv təəssüratlarına əsaslanan təhlilinə və qiymətləndirilməsinə cəhd edilmişdir.

Azərbaycan Müsəlman əhalisi içərisində Şiələrin çoxluq təşkil etdiyi ölkələrdəndir. Ölkədə Sünni-Şiə nisbəti haqqında müxtəlif rəqəmlər söylənsə də, Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin (QMİ) Şiə başçısı Allahşükür Paşazadənin iddiasına görə Şiə Müsəlmanlar ölkənin Müsəlman əhalisinin 65 faizini təşkil edir.[1] Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin (DQİDK) rəhbərliyi isə Şiə-Sünni bölgüsünü müvafiq olaraq 70-30 faiz nisbətində göstərir.[2] Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda 96 faizlik[3] Müsəlman çoxluğun əksəriyyəti sekulyar və həmçinin nominal, yəni sırf “mədəni mənsubiyyət” nöqteyi-nəzərdən Müsəlman olanlardır. Özünü Müsəlman adlandıranların böyük əksəriyyəti nə Şəriətin icbari saydığı dini ritualları yerinə yetirir, nə də məscidlərə mütəmadi olaraq getmirlər. Lakin Şiələr üçün xüsusi önəmi olan Məhərrrəmlik mərasimləri istər sovet dövründə, istər ondan sonra yerli əhalinin xüsusi önəm verdiyi adətlər sırasına daxil olmuşdur. Ənənəvi olaraq ölkənin böyük şəhərlərində və Şiə bölgələrində Məhərrəm ayında toy və digər şənlik mərasimləri keçirilmir, Aşurada isə onminlərlə insan məscidlərə axışır. Bununla belə, bilavasitə dindarlar, yəni Şəriət qaydalarına əsasən oruc, namaz kimi əsas dini ayinləri mütəmadi yerinə yetirən Müsəlman əhali arasında Sünni-Şiə nisbəti sözsüz ki, onlar arasında fərqin azalması istiqamətində fərqlidir. Hətta iddia etmək olar ki, ümumən Azərbaycan əhalisi arasında ənənəvi Sünni-Şiə nisbəti yuxarıda göstərilən rəqəmlərdə ifadə olunsa da, dini ayinləri mütəmadi yerinə yetirən dindar Müsəlmanların arasında Sünnilərlə Şiələrin sayı təxminən bərabərdir. Bunu ölkəboyu məscidlərə cümə və camaat namazlarına mütəmadi olaraq gedən dindarların sayında müşahidə etmək mümkündür.

Azərbaycan Şiələri demək olar tamamən Cəfəri məzhəbinə mənsubdurlar. Şiəliyin müxtəlif versiyaları indiki Azərbaycan Respublikası ərazilərində bu cərəyanın meydana çıxdığı ilk dövrlərdən yayılmağa başlasa da, bilavasitə İsnə Aşari (on iki imam) – İmami Şiəliyinin Azərbaycanda dominant dini görüşə çevrilməsi prosesi 16-cı əsrdə Şah İsmayıl Səfəvinin hakimiyyətə gəlməsi ilə bağlıdır. Sonrakı bir neçə əsrdə İsnə Aşari Şiəliyi indiki Azərbaycan Respublikasının əksər ərazilərini əhatə edən rəsmi dövlət ideologiyasına çevrilmişdir. Nadir şah Əfşarın dövründə – 18-ci əsrdə isə İsnə Aşari – İmami Şiəlik burada Cəfəri məzhəbi adı altında rəsmiləşmişdir.

19-cu əsrin ortalarından sonra Azərbaycan Rusiya tərkibində ikən yerli elita kimi din xadimləri Avropadan gələn təsirlər altında formalaşmış lokal millətçi sekulyar intelligentsiya tərəfindən sıxışdırılır və ölkənin dünyəvilik istiqamətində inkişafı baş verir. Bu prosesin təsiri altında Birinci Dünya Müharibəsi və Rusiyada inqilabların baş verdiyi dövrdə Azərbaycanda sekulyar demokratik respublika yaranır. Lakin bu respublikanın ömrü uzun sürmür. 1920-ci ildə Qızıl Ordu Azərbaycanı işğal edir və 1922-ci ildə ölkə (Zaqafqaziya Sovet Sosialist Federasiyası tərkibində) rəsmən SSRİ-ni yaradan sovet respublikalarından biri olur.

Sovet hökumətinin 70 illik ateist siyasəti dövründə əhalinin dini bilikləri demək olar tamamən sıradan çıxarılır. Lakin hətta namaz, oruc kimi əsas İslam ayinləri əhalinin mütləq əksəriyyəti tərəfindən yerinə yetirilməyərək, yalnız istisnalar şəklində mövcud olsa da, yuxarıda deyildiyi kimi Müsəlman kimliyi özünü Məhərrəmlik, Aşura, sünnət, dəfn, pirlərə ziyarət kimi kütləvi dini mərasim və rituallarda büruzə verməklə ciddi şəkildə qorunub saxlayır.[4] İranda 1979-cu il inqilabının Azərbaycana cüzi də olsa təsirləri olur. Ən məşhur hadisə 1983-cü ildə Bakıda Şiə imamlarının görünməsi haqqında gəzən şaiyələr idi. Həmin dövrlərdə Aşura mərasimi zamanı məscidlərə gedənlərin də sayında ciddi artım baş verir. Bununla belə, proses qətiyyən Azərbaycanın sekulyarlığına ciddi problem yaradacaq səviyyələrdə olmur.

Dinin ciddi şəkildə ictimai həyata qayıtması üçün zəmin yalnız SSRİ-nin dağılması ərəfəsində və Azərbaycanın müstəqillik əldə etməsindən sonra yaranacaqdı. Lakin bu dövrdə yenə də Azərbaycanda sovet establişmentinə qarşı aparıcı müxalif ideologiya özünü siyasi İslam şəklində deyil, 1918-ci ildə olduğu kimi sekulyar Türk millətçiliyi şəklində büruzə vermişdi. Bundan əlavə, Azərbaycan əhalisinin böyük hissəsinin ənənəvi Şiə-Cəfəri məzhəbinə mənsub olması və ya özünü bu cür görməsinə baxmayaraq postsovet dövründə  ölkədə dinə qayıdış heç də Şiəliyin birmənalı dominantlığı şəraitində keçməmişdir. Azərbaycanlıların qəlblərinə və beyinlərinə sahib olmaq uğrunda mübarizədə Şiəlik həm Türkiyə, həm də ərəb mənşəli Sünni İslami cərəyanlardan ciddi rəqabət görmüşdür.

Cəfəri Şiəliyinin dini iyerarxiyası və Azərbaycan 

Bu günkü şəkildə Cəfəri (İsnə Aşari) Şiə Şəriətinin formalaşma tarixi 200 il əvvələ qədər gedib çıxır. 18-ci əsrin sonlarında Kərbəlada yaşamış Şiə alimi Məhəmməd Baqir Bəhbahaninin (vəfatı 1793) rəhbərliyi ilə Şiəlik içərisində mühüm doqmatik mübarizədə Üsuli cərəyanı Əxbarilik üzərində qəti qələbəsini çalır və nəticədə tədricən bu günkü Şiə-Cəfəri məzhəbinin bel sütunu sayılan Mərcəyi-Təqlid institutu formalaşır.[5] Mərcəyi-Təqlid risalələri (Şəriətə dair göstərişlər toplusu) vasitəsilə dini qaydalara necə riayət etməyi izah edən ali Şiə din xadiminə deyilir. Hər bir Şiə dindarın təqlid etdiyi, dini qaydalarda onun rəyini əsas tutduğu Mərcəyi-Təqlidi, yəni təqlid mənbəyi olmalıdır. Ona görə də hər hansı Mərcəyi-Təqlid müctəhidin dini görüşlərinə əsasən ibadət edən, yaşayan dindarlara onun müqəllidi, yəni təqlid edəni deyilir. Başqa sözlə, bütün sıravi Şiə dindarlar nominal olaraq müqəlliddirlər və bu müqəllidlərin təqlid etdikləri Mərcəyi-Təqlidlər olmalıdır. Bir qayda olaraq bütün Mərcəyi-Təqlidlər böyük Ayətullah (Ayətullah əl-Uzma) Şiə dini titulunu daşıyırlar.

İlk Mərcəyi-Təqlid titulu Şiə teologiyasının klassik paytaxtı olmuş və bu gün rəqabətdə olan iki böyük teoloji mərkəzindən biri sayılan İraqın Nəcəf şəhərində 19-cu əsrin ilk yarısında Şeyx Məhəmməd Həsən Nəcəfiyə (v. 1849) verilib[6]. Qeyd etmək lazımdır ki, Mərcəyi-Təqlidlərə, onların rəy hüququ olduğu üçün həm də müctəhid, yəni rəyə, ictihada və şəri məsələlərdə müstəqil hökm vermək hüququna malik kəs də deyilir. Fərq ondadır ki, Mərcəyi-Təqlid institutu danışılan dövrdən daim təkmilləşərək məhz İran İslan inqilabından sonra tam şəkildə indiki formasını almışdır. Ona qədər isə tarixən müctəhidliyin müxtəlif formaları mövcud olmuşdur və bəzi hallarda hələ də davam etməkdədir.

Bundan əlavə Şiəlik iyerarxiyasında AyətullahAyətullah əl-Uzma (böyük Ayətullah) titulları da vardır. Bu titullar müxtəlif Şiə teologiyası sahələrində (misal üçün, Kəlam, Məntiq, Üsul, Rical və sairə kimi) yüksək dərəcələrə yüksəlmiş insanlara verilir. İncəlik ondadır ki, Mərcəyi-Təqlidlər bir qayda olaraq məhz İslam hüququ, yəni fiqh sahəsində Ayətullah əl-Uzma olan din xadimləridir. Bundan əlavə hələ rəsmi Ayətullah adını almamış, amma artıq teologiya sahəsində müəyyən uğurları olan teoloqlara da hörmət olaraq Höccət əl-İslam xitabı edilir. Nəhayət, İran inqilabından sonra tam formalaşan institutlardan biri də Vilayəti-Fəqih sistemidir ki, bu sistemə əsasən Vəliyi-Fəqih titulu bu gün ən yüksək Şiə mənsəbi sayılmaqla dünya Şiələrinin xeyli hissəsi tərəfindən onların dini-siyası lideri kimi qəbul edilir. Hal-hazırda, İranın ali-dini lideri, Ayətullah əl-Uzma Xameneyi həm Mərcəyi-Təqliddir, yəni bilavasitə özünün ayrıca müqəllidləri vardır, həm də Vilayəti-Fəqih kimi bütün Şiələrin ali dini-siyasi liderliyi iddiasındadır. “İddiasındadır” ona görə deyirik ki, böyük Şiə Mərcəyi-Təqlidləri içərisində bir qismi, xüsusən də hazırda Ayətullah əl-Uzma Sistaninin ardıcılları, yaxud artıq rəhmətə getmiş livanlı Ayətullah əl-Uzma Fəzlullah (v. 2010) kimi alimlər Vilayəti-Fəqih institutunun ən azı bu şəkildə mövcudiyyətini qəbul etmirlər, başqa sözlə onlar və onların müqəllidləri Ayətullah Xameneyini özlərinin ali-dini siyasi lideri, yəni Vəliyi-Fəqihi kimi tanımırlar. Məsələ burasındadır ki, ötən əsrin 60-cı illərində, konkret olaraq 1965-78-ci illərdə Nəcəfdə sürgün həyatı yaşayan Ayətullah Ruhulla Xomeyni (v.1989) hazırkı İran siyasi sistemini – Vilayəti-Fəqih konsepsiyasını işləyib hazırlayır və Nəcəfdə bu mövzuda Şiə ruhanilərinə dərs deyir. Lakin həmin vaxt Nəcəf üləmasının bir qismi, o cümlədən bu hövzənin (Şiə ruhanilərinin hazırlandığı, dini məktəblərin cəmləşdiyi mərkəz) o vaxtkı lideri Ayətullah Əbülqasim Xoyi (v.1992) Xomeyninin Vilayəti-Fəqih nəzəriyyəsini qəbul etmir. İlk vaxtlarda Şiə üləması arasında nəzəri fikir ayrılığı hesab edilən bu mövzu daha sonra daha da dərinləşib vilayətziddi-vilayət kimi bir-birinə əks qütblərin formalaşmasına səbəb olub. Bu ziddiyyət Azərbaycanda da zaman-zaman müşahidə olunub. Necə ki, Ayətullah Xameneyi Xomeynidən sonra Vəliyi-Fəqih seçilmişdir,  eləcə də Ayətullah Əbülqasim Xoyinin kürəkəni olan Əli Sistani qaynatasının vəfatından sonra Nəcəf elmi hövzəsinin ondan sonrakı rəhbəri olmuşdur.

Qafqazda da sovetləşməyə qədər yerli Azərbaycanlı təqlid müctəhidləri olmuşdur. Burada Badkubeyilər, Qarabağilər, Lənkəranilər, İrəvanilər, Naxçıvanilər, Şirvanilər, Salyanilər, Qubavilər kimi Şiə üləma və üləma sülalələri mövcud olmuş, bəzi hallarda hətta Şiələrin ənənəvi teoloji mərkəzi olan Nəcəfdə öz məktəblərini yaratmışlar. Amma sovet dövrü burada yerli müctəhid ənənələrini sıradan çıxartmışdır. Yerli müctəhidlər ya repressiyalar vasitəsilə məhv edilmiş, ya da qonşu ölkələrə köç etmişlər. Əvəzində Sovet hökuməti 14 aprel 1944-cü ildə Zaqafqaziya Müsəlmanları Ruhani İdarəsi (ZMRİ) adlanan qurumu yaratmışdır.[7] Qurumun başçısı Şeyxülİslam titulu daşıyan Şiə din xadimi olurdu, birinci müavini isə Müfti titulunu daşıyan Sünni din xadimi. Lakin ZMRİ-nin Şiəliyin teoloji mərkəzi sayılan Nəcəflə mütəmadi mübadiləsi təmin edilməmiş, əvəzində Azərbaycanın bəzi ruhaniləri Buxara şəhərindəki Mir Ərəb mədrəsəsində və Daşkənddəki İslam İnstitutunda[8] təhsil almağa göndərilmişlər. Fəqət bu təhsil Azərbaycanda müctəhidlik institutunun bərpası üçün yetərli ola bilməzdi. Bununla belə, sovet dövründə dini biliklərin və tələbatın aşağı olduğu zamanlarda bu ciddi problem yaratmırdı. ZMRİ-nin 1944-cü ildə bərpasından 2 il sonra, 1946-cı ildə Azərbaycanda cəmi 11 məscid rəsmən fəaliyyət göstərirdi[9], 1980-ci illərin ikinci yarısına kimi rəsmi fəaliyyət göstərən məscidlərin ümumi sayı 17-ni keçməmişdi[10] və  müctəhidlərə təqlid edən dindarlar olsa da, onlar son dərəcə cüzi sayda idi.[11]

Sekulyar ölkədə din xadiminə ehtiyac əsasən yas mərasimlərində duyulurdu. Bu işi də böyük əksəriyyətlə heç bir rəsmi dini təhsili olmayan, çoxunun bilikləri bir neçə surədən ibarət, xalqın “qəbristanlıq”, yaxud “bozbaş mollası” adlandırdığı şəxslər aparırdı. Bu mollalar primitiv dini təhsillərini kəndlərdə yarıgizli fəaliyyət göstərən müdərrislərdən alırdılar. Bu təhsil sırf yas mərasimləri üçün nəzərdə tutulan ritual və tekstlərin öyrədilməsindən ibarət idi. Fundamental, müasir Şiəliyin doqmatik dini əsərlərinin, o cümlədən tutaq ki, Xomeyninin Tovzihül-məsail (Məsələlərin şərhi) və Təhrir əl-vəsilə risalələrinin Azərbaycandakı bu tip dini təhsildə istifadəsi yalnız 1988-1989-cu illərdən sonra başlamışdır.

Elə o dövrdə də situasiya kökündən dəyişməyə başlayır. Dini biliklərin ölkəyə axını, Şiə dindar təbəqəsinin formalaşması və bu təbəqənin Cəfəri şəriətinə uyğun olaraq təqlid etmək üçün müctəhidMərcəyi-Təqlid axtarışına çıxması nəticəsində məlum olur ki, Şeyxülİslamın və ZMRİ-nin əslində doqmatik olaraq mövcud Şiə şəriətilə təsdiq edilən dini avtoriteti yoxdur. Təbii olaraq, dindarların nəzərləri ənənəvi Mərcəyi-Təqlid mərkəzləri olan, Şiə hövzələrinə – İraqın Nəcəf və İranın Qum şəhərlərinə yönəlir.

Şiə şəriətinə postsovet reinteqrasiyası istiqamətində ilk addımlar

Beləliklə, 1980-ci illərin sonlarından tədricən Azərbaycanlı Şiə dindarların  müctəhid institutu ilə təması və təqlid üçün özlərinə Mərcəyi-Təqlid seçməsi prosesi başlayır. İran İslam İnqilabının lideri Ruhulla Xomeyninin 1989-cu ildə vəfatı dini yenidən öyrənmək yoluna qədəm qoymuş Azərbaycan Şiələrinin də Mərcəyi-Təqlid seçimi prosesinə öz təsirini göstərir. R. Xomeynidən sonra Vəliyi-Fəqih vəzifəsinə Əli Xameneyi seçilir. Lakin bu dövrdə yenicə dinin əsaslarına yiyələnmiş Şiə Azərbaycanlılar arasında Əli Xameneyinin Vəliyi-Fəqih yarışında rəqibi olmuş Ayətullah Məhəmməd-Rza Gülpayqani (v.1993), həmçinin yuxarıda adı çəkilən və Vilayəti-Fəqih konsepsiyasını bu şəkildə qəbul etməyən Nəcəf hövzəsinin rəhbəri Seyid Əbülqasim Xoyi kimi Mərcəyi-Təqlidlər daha böyük populyarlıq qazanır. Xameneyi haqqında isə “elmi zəifdir”, “risaləsi yoxdur” tipli şaiyələr dolaşmağa başlayır. Fəqət 1992-1993-cü illərdə müvafiq olaraq Xoyi və Gulpayqaninin vəfatı Mərcəyi-Təqlidlərin Azərbaycanda daha çox müqəllid toplamaq uğrunda rəqabətinə yeni təkan verir (Qeyd edək ki, təqlidin qaydalarına əsasən müqəllidin sağ olan müctəhidə təqlid etmək ehtiyacı olur. Yəni təqlid etdiyi müctəhid dünyadan köçərsə, o zaman onun qalıcı fətvalarına əməl etməkdə davam edə bilər, lakin yeni fətvalarda başqa, hal-hazırda həyatda olan müctəhidə təqlid etməlidir). Bu dövrdə yenə də, bir tərəfdən İran dini establişmentinə, yəni Vəliyi-Fəqihə loyal diskurs, digər tərəfdən isə bu institutu qəbul etməyən üləma, konkret olaraq Ayətullah əl-Uzma Sadiq Ruhani və Ayətullah əl-Uzma Əli Sistani kimi Mərcəyi-Təqlidlərin apardıqları xətt arasında sərt rəqabət mühiti formalaşır. Düşünürük ki, həmçinin bu rəqabətin gənc Azərbaycan Şiələri arasında yaratdığı diskomfort həmin qarşıdurmada nisbi neytral mövqe nümayiş etdirməyə müvəffəq olmuş, xüsusən Məhəmməd Fazil Lənkərani (v.2007) və qismən də Cavad Təbrizi kimi Mərcəyi-Təqlidlərin ölkədə populyarlaşmasına şərait yaradır. Bu adamların irsi və etnik bağlarla Azərbaycan Respublikasındakı əhaliyə yaxın olması da sözsüz ki, onların nüfuz qazanmasına təsir göstərirdi. Ayətullah əl-Uzma Fazil Lənkəraninin risaləsi demək olar ki, onun 2007-ci ildə vəfatına qədər Azərbaycan Şiələri arasında ən populyar şəriət vəsaitinə çevrilir. Yeri gəlmişkən, İranın bir çox tanınmış Ayətullahları kimi Əli Xameneyinin də Azərbaycan Respublikasının əhalisi ilə etnik bağları var.

Fazil Lənkəraninin vəfatından sonrakı dövrü isə birmənalı olaraq Mərcəyi-Təqlid kimi Əli Xameneyinin sürətlə populyarlaşması dövrü kimi xarakterizə etmək olar. Qısa müddətdə o, Azərbaycanda ən çox təqlid olunan iki müctəhiddən birinə çevrilir. Həmçinin QMİ-nin sədri Şeyxülİslam Allahşükür Paşazadə də bir neçə dəfə Seyyid Əli Xameneyiyə təqlid etdiyini bildirib.[12] Ayətullah əl-Uzma Seyid Əli Xameneyinin Azərbaycanda ilk rəsmi nümayəndəsi Ayətullah Əhməd Sabiri Həmədani olmuşdur. O, artıq 1990-cı illərin əvvəllərindən Azərbaycana gəlməyə başlamışdır.[13] Görünür, onun Türkiyədə sekulyar mühitdə təbliğat təcrübəsi Azərbaycana Vəliyi-Fəqihin nümayəndəsi kimi təyin olunmasına təsir göstərmişdir. Onun Azərbaycanda fəaliyyəti dövründə o cümlədən Şeyxülİslamın redaktəsi ilə bir sıra kitabları tərcümə və çap etdirilmişdir.[14] Həmçinin, Ayətullah Sabiri Həmədani (v.2017) 1994-cü ildə Bakı yaxınlığındakı Nardaran məscidinin bünövrəsinin qoyulmasında Şeyxülİslamla və Bakının o zamankı icra hakimi Rəfael Allahverdiyevlə birgə iştirak etmişdir.[15] Lakin onu Vəliyi-Fəqihin nümayəndəsi vəzifəsində tezliklə hal-hazırda da Azərbaycanda fəaliyyət göstərən Seyid Əli Əkbər Ocaqnejad əvəz etmişdir.  Ocaqnejad Ayətullah Əli Meşkininin kürəkəni idi. Ayətullah Meşkini Ərdəbil yaxınlığındakı Meşkin şəhərindən idi və 1983-cü ildə İranın mövcud Vilayəti-Fəqih sisteminin əsas dayağı olmuş, dini lideri seçmək səlahiyyətinə malik Üləma Məclisinin (Xubregan) ilk sədri seçilmiş və 2007-ci ildə ölümünə qədər bu vəzifədə qalmışdır.

Ocaqnejad demək olar ki, bütün 1990-cı illər boyu, yəni İran seqmentinin Şiə təbliğatında aparıcı olmasından sonra Azərbaycandakı Şiə icmasının xarizmatik mənəvi lideri sayılırdı. Populyarlığını İçərişəhər “Cümə” məscidindəki xütbələri ilə qazanan Ocaqnejad hökumətin onun buradan getməsini istəməsindən sonra xütbələrini Bakıdakı İran səfirliyinin Hüseyniyyəsində deməyə başlamışdır. Guman edirik ki, məhz Azərbaycan hökumət rəsmiləri ilə yaxın, qapıarxası əlaqələri (o cümlədən guman ki, haqqında çox şaiələr dolaşan biznes əlaqələri) onun Ayətullah Həmədanidən fərqli olaraq Azərbaycanda uzun müddət uğurla fəaliyyət göstərməsinə şərait yaratmışdır.

Azərbaycanda hal-hazırda Xameneyi ilə yanaşı ən populyar, amma ona müxalif (Vilayəti Fəqih mövzusunda) ikinci Mərcəyi-Təqlid Ayətullah əl-Uzma Əli Sistanidir. Əslən İranın cənub-şərqindən – Sistan vilayətindən olsa da, uzun müddətdir ki, İraqda yaşayan və Nəcəf məktəbinin lideri hesab olunan Sistani yuxarıda deyildiyi kimi mərhum qaynatası Əbülqasım Xoyinin görüşlərini davam etdirərək Vilayəti-Fəqih sistemini qəbul etmir. Biz ehtimal edirik ki, Azərbaycanda xeyli müqəllidi olan Əli Sistaninin bura üçün məsul olan təmsilçilərinin (Cavad Şəhrstani və Məhəmməd Mosuli) ölkədə qərargah qurub möhkəmlənə bilməməsi də məhz Bakı və Tehran hökumətlərinin anlaşmasının nəticəsidir. Onların Azərbaycanda qərarlaşmaq istiqamətində cəhdləri müxtəlif skandallarla[16] müşayiət olunmuş və onlar Azərbaycanda yaradılan maneələrdən şikayət etmiş, nəticədə Sistaninin buradakı sonuncu nümayəndəsi Məhəmməd Mosuli regionda mərkəzi qərargah kimi Azərbaycan Şiələrinin də xeyli cəmləşdiyi Rusiyanın paytaxtı Moskva şəhərini seçmişdir.[17] Ayətullah əl-Uzmalar Seyyid Əli Xameneyi və Seyyid Əli Sistani ilə yanaşı, hərçənd bunlar qədər müqəllidləri olmasa da, Azərbaycanda digər populyar Mərcəyi-Təqlidlər arasında Nasir Məkarim Şirazinin, Ayətullah Vəhid Xorasaninin və bir sıra digərlərinin adını çəkmək mümkündür.

Qeyd etmək lazımdır ki, müqəllidlərin öz Mərcəyi-Təqlidləri ilə əlaqəsinin əsas indikatoru Xüms vergisidir. Şiə-Cəfəri fiqhinə əsasən müqəllidlər Xüms vergisini müctəhidə və ya onun yerli nümayəndəsinə verməlidir. Cəfəri fiqhində Xüms (ərəbcədə beşdə bir mənasındadır) əsas vergilərdən biridir, Müsəlman işləyib-qazandığı maldan və puldan (bura maaş da daxildir) bir il ərzində özünün, ailəsinin ehtiyaclarından artıq qalan hissəsinin xümsünü (beşdə birini) vergi kimi Mərcəyi-Təqlidinin dəftərxanasına, yaxud onun yerli təmsilçisinə ödəyir. Əgər müstəqilliyin ilk dövrlərində buradakı Şiə dindarların Xümsü Mərcəyi-Təqlidinin icazəsi ilə elə Azərbaycanda qalırdısa (məsələn bu barədə Əli Sistaninin fətvası var idi), 2000-ci illərin ikinci yarısından etibarən Xümsün Mərcəyi-Təqlidə göndərilməsi prosesi nizama salınmışdır. Ancaq ölkəmizdə Xüms ənənəsi yeni olduğu üçün hələ o qədər geniş yayılmadığını iddia etmək olar. Hərçənd bu dini vergini müctəhidlərinə göndərən dindarların sayı dini biliklərin arealı genişləndikcə artmaqdadır. Şəriət hökmlərinə əsasən Xüms vergisinin yarısı müctəhid vasitəsilə ibadət evlərinin, dini təhsil ocaqlarının və tələbələrin təminatına xərclənir. Digər yarısı isə ehtiyaclı insanlara verilir, o cümlədən də sədəqə alması haram olan kasıb seyidlərə paylanır.

Postsovet dövründə ilk dini siyasi təşkilatlar

SSRİ-də Qorbaçov Yenidənqurması ilə yumşalma Azərbaycana da öz təsirini göstərdi. Qarabağ problemilə isə əhali içərisində siyasi aktivləşmə başladı. İslami biliklərin artması və primitiv samizdat şəklində ilk dini nəşrlərin yayılmasının sürətləndiyi bir dövrdə həmçinin siyasi İslam da ölkədə ilk addımlarını atdı. Yerli islamçı aktivistlərin ilk nəsli formalaşdı. Bu aktivistlərin heç bir formal dini təhsili olmasa da, təsirli və tanınmış ictimai siyasi xadimlərə çevrildilər. Azərbaycanda danışılan dövrün ilk populyar qeyri-formal Şiə təşkilatı 1989-cu ilin aprelində təsis edilmiş Tövbə Cəmiyyəti olmuşdur. Ümumiyyətlə, bu təşkilatın yaranması, formalaşması prosesi qaranlıq olaraq qalır. Müxtəlif cinayətlərə görə həbsxanada olmuş şəxslərin bu təşkilatın yaradılmasında fəal iştirakı bu müəmmanı daha da qəlizləşdirir. Lakin istənilən halda çox qısa müddətdə bu təşkilat Bakının Sovetski adlanan məhəlləsində yerləşən İmam Hüseyn məscidində qərargah qurmaqla populyarlaşa bilir. Təşkilatın rəhbəri Hacı Əbdül Əbdülov idi.

Azərbaycanda Qarabağ münaqişəsi zəminində başlamış siyası aktivləşmənin aparıcı qeyri-formal təşkilatı Azərbaycan Xalq Cəbhəsi (AXC) sayılırdı. Xalq Cəbhəsi sekulyar Türkçü-millətçilərin dominantlıq etdiyi təşkilat olsa da, onun da tərkibində dindarların siyasi qrupları formalaşmışdı. Bunlardan Azad Dindarlar Şurasının adını çəkmək mümkündür. Fəqət məhz AXC-də etnik millətçi kəsimin möhkəmlənməsi Şiə dindarların bir xeyli hissəsinin tədricən ondan aralanmasına səbəb olacaqdı. 1990-cı ilin yayından dindar hərəkatçılar Allahu Əkbər qəzetini nəşr etməyə başladı. AXC-nin fəal üzvlərindən olan Hacı Əlikram Əliyev (v.2011) ilə Hacı Hacıağa Nuri 1990-cı ilin yanvarında bu təşkilatdan ayrıldılar və 1991-ci ilin sentyabrında isə Hacı Vaqif Qasımovla birgə İslam Partiyasını (AİP) təsis etdilər. Nardaranlı Hacı Əlikram Əliyev partiyanın sədri seçildi. Bir il sonra – 1992-ci ildə isə İslam Partiyası rəsmi olaraq qeydiyyatdan keçdi. Partiya qısa müddətdə ölkənin demək olar ki, bütün rayonlarını əhatə edərək 70-dən çox yerli təşkilatı qurmağa müvəffəq olur. AİP-in iki İslam Dünyasıİslamın səsi qəzetləri  də (2000-ci illərdə həmçinin Nəbz qəzeti partiyanın qeyri-rəsmi orqanı idi) çap olunurdu.

1980-ci illərin sonu və 1990-cı illərin əvvələrində AXC-nin Türkçü-millətçi xəttindən narazı islamçıların bəziləri tədricən Sovet Azərbaycanının son kommunist rəhbəri və müstəqil Azərbaycanın ilk prezidenti olmuş Ayaz Mütəllibovla yaxınlaşmağa başladılar. Buna həmçinin regional amil, yəni əksərən bakılı İslamçıların əslən şamaxılı Mütəllibova “özlərininki” kimi baxmağı da təsir edirdi. Yuxarıda haqqında danışılan Tövbə cəmiyyətinin rəhbəri olan Hacı Əbdül də Mütəllibovun aktiv tərəfdarına çevrildi və onun dəstəyi ilə Sovet Azərbaycanının son parlamentinə – Ali Sovetə də deputat seçildi. Hacı Əbdül Mütəllibovun hakimiyyətdən getməsindən sonra bir müddət ona loyallığını saxlasa da, sonradan münasibətləri korlandı. Hal-hazırda həm Mütəllibov, həm Hacı Əbdül yenə də məhz regional amilə, yəni Azərbaycan siyasətçiləri arasında naxçıvanlı-ermənistanlı dominantlığına qarşı alternativ kimi indiki birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanı prezident görmək istədiklərini dilə gətirirlər.[18] Qeyd edək ki, 2018-ci ilin payızında Mehriban Əliyeva İmam Hüseyn Məscidinin bərpa işlərindən sonra açılışında da iştirak etmiş və burada Hacı Əbdül ona Quran hədiyyə etmişdir.[19]

Hacı Əbdülün siyasi kimliyində regional amili Şiə etiqadından üstün tutması 1990-cı illərdə özünü daha bir hadisə zamanı da büruzə vermişdi. Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişindən sonra, Hacı Əbdül hələ həbsdə olarkən (AXC hakimiyyəti illərində həbs olunub) Xameneyiyə bağlı iranlı qruplar İmam Hüseyn məscidində mədrəsə açmışdılar. Lakin Hacı Əbdül həbsdən çıxdıqdan dərhal sonra iranlıları məsciddən uzaqlaşdırmışdı. 1990-cı illərin əvvəllərində Hacı Əbdül ZMRİ-nin başçısı Hacı Allahşükür Paşazadəyə də mütəmadi hücumlar edir, onu “KQB polkovniki” adlandırırdı. Ümumiyyətlə, yeni İslamçılar Hacı Allahşükür Paşazadəyə əsasən tənqidi münasibət bəsləyir, ZMRİ-ni Sovet hökumətinin dini nəzarətdə saxlamaq üçün yaratdığı təşkilat olduğunu israrla təkrarlayırdılar. Qeyri-formal dini qurumlarla ZMRİ arasında İslami diskursa nəzarət üstündə rəqabət gedirdi. Amma bu münasibət əslində birmənalı olmadı. Gələcəkdə bu qeyri-formal dini qurumlarla Allahşükür Paşazadənin ümumi maraqlar ətrafında birləşdiyi vaxtlar da olacaq. Buna, əsasən sonuncunun siyasi intriqalara həssaslığı, çevikliyi, şəraitin tələbindən asılı olaraq həm barışdırıcı, həm də kəskin barışmaz mövqe tuta bilməsi, qətiyyətli qərarlar qəbul edib addımlar ata bilməsi imkan verirdi. Məşhur ifadədə deyildiyi kimi daimi dostu deyil, daimi maraqları olan Paşazadə eyni zamanda xalq dilində desək, bir əlində bir neçə qarpızı tutmağı bacaran siyasi fiqurdur. Məhz bu məharəti nəticəsində son dövrlərə kimi əksər qarşıdurma və keşməkeşlərdən qalib və zədəsiz çıxmağı bacarırdı. Lakin xüsusi vurğulanmalıdır ki, Paşazadə pərdəarxası siyasətin, siyasi intriqanın ustası olsa da, qeyri-yetkin savadı nəticəsində ictimai çıxışları dəfələrlə ona həm geniş ictimaiyyət, həm də dindarlar arasında problem yaratmış, bəzən isə hətta gülüş obyektinə çevirmişdir.[20]

Sovet dövründə ictimaiyyətin çox az adını duyduğu və tanıdığı Allahşükür Paşazadə 1990-cı ilin yanvarında Sovet ordusunun Azərbaycanın paytaxı Bakıda törətdiyi qırğın zamanı bu hərbi müdaxiləyə xalqın ən duyulan etiraz səslərindən biri kimi meydana çıxmaqla, xüsusən həlak olanların dəfninin təşkilində iştirakı ilə birdən-birə ictimaiyyətin diqqətini özünə cəlb etmiş, nüfuz qazanmağa müvəffəq olmuşdu. Həmin ilin noyabrından isə ZMRİ İslam adlı ilk qəzetini də buraxmağa başlamışdı. Paşazadə artıq açıq şəkildə siyasətə qoşulurdu. Allahşükür Paşazadənin bioqrafiyasında qeyd olunur ki, o, sovet orta məktəbində oxumaqla yanaşı, uşaq ikən yerli ruhanilərdən də qeyri-formal dini təhsil alıb. Sonradan 1968-70-ci illərdə Özbəkistanın Buxara şəhərində Mir-Ərəb mədrəsəsində, 1971-1975-ci illərdə isə İmam əl-Buxari adına Daşkənd İslam İnstitutunun İlahiyyat fakültəsində oxuyub. 1978-ci ildə Təzə Pir məscidinin axundu və ZMRİ sədrinin müavini təyin olunan Paşazadə 1980-ci ildən bu günə qədər, yəni artıq 40 ilə yaxındır ki, regionun rəsmi dini mərkəzinə rəhbərlik edir.[21]

1990-cı illərin əvvəllərində Tövbə cəmiyyətindən ayrılan Xameneyi tərəfdarları digər nüfuzlu qeyri-formal Şiə təşkilatını İçərişəhər “Cümə” məscidi dini icmasını təsis edirlər. İçərişəhər “Cümə” məscidi dini icması 1992-cü ildə təsis olunub və elə həmin il də sovet dövründə Xalça muzeyi kimi fəaliyyət göstərmiş İçərişəhər “Cümə” məscidində qərargah qurub, adını da buradan götürüb. Həmçinin bu icma İçərişəhərdəki bir sıra digər xırda məscidləri də nəzarətinə almağa müvəffəq olur. Xameneyi müqəllidlərinin başlıca mərkəzi olan İçərişəhər Cümə məscidi 1990-cı illərdən 2004-cü ilə kimi ölkədə Şiə dini düşüncəsinin ən aktiv və aparıcı mərkəzi rolunu oynaya bilmişdir. Təşkilatın de-fakto rəhbəri hazırda Avropada mühacirətdə olan Hacı Azər Ramizoğlu[22] idi. Yuxarıda adı çəkilən iranlı din xadimi Ocaqnejadın buradakı mütəmadi xütbələri nəticəsində icma xeyli böyümüşdü. 1990-cı illərin ikinci yarısında Azərbaycan hökuməti Ocaqnejadın burada xütbələrini əngəlləməyə müvəffəq olur. Lakin tezliklə məsciddə Ocaqnejadı xatib kimi ilk müstəqillik illərində İranda təhsil almağa getmiş yerli xarizmatik Şiə lideri Hacı İlqar İbrahimoğlu əvəzləyir. Hacı İlqar İbrahimoğlu İran İslam Respublikasının Qəzvin şəhərində yerləşən Beynəlxalq Universitetdə fəlsəfə təhsili alıb. Həmçinin Cümə icması fəallarının qurduğu İslam İttihad Cəmiyyəti, Dini Etiqad və Vicdan Azadlığını Müdafiə Mərkəzi (DEVAMM) kimi təşkilatlar 1990-2000-ci illərdə dindarların hüquqlarının müdafiəsi, əsasən şəxsiyyət vəsiqəsi və pasportlar üçün baş örtüyü ilə şəkil qadağasına qarşı mübarizədə ön cərgədə yer tutmuşdu.

1991-ci ildə ölkənin müstəqillik əldə etməsi, xüsusən 1992-ci ildə AXC-nin hakimiyyətə gəlməsi həmin ildə ölkədə ilk “Dini etiqad azadlığı haqqında” qanunun qəbulu kimi hadisələr dini təşkilatların fəaliyyətinə yeni imkanlar açdı. Lakin əsas məsələ budur ki, məhz həmin dövrdə yeni formalaşmağa başlayan dini təşkilatlar ölkədə ilk ciddi siyasi xarakterli aksiyalarını keçirməyə başlayıblar. Türkiyə meyilli sekulyar millətçi AXC ilə Şiə təşkilatlar arasında ziddiyyətlər özünü daha açıq şəkildə göstərməyə başladı. Lakin AXC-nin hakimiyyətə gəlməsi ilə bu müxaliflik yuxarıda haqqında danışılan yerli regional kimliklərin qarşıdurmasından daha çox İran və şəriət meyilli Şiələrin Türkiyə meyilli sekulyar millətçilərə qarşı siyasi ideoloji müxalifliyi kimi nəzərə çarpmağa başladı. Bu dini ideoloji müxalifətin aktiv siyasi fəaliyyəti özünü İslam Partiyasının, İçərişəhər Cümə məscidi icmasının, regionlardan isə misal üçün Şəkidəki Azəri-İslam cəmiyyətinin 1992-ci ildə keçirtdikləri etiraz və Fələstinlə həmrəylik aksiyaları şəklində büruzə verirdi. Qeyd etmək lazımdır ki, danışılan dövrdə AXC-yə şübhə ilə yanaşan ZMRİ-nin rəhbəri Şeyxülİslam Paşazadə də islamçı qeyri-formallarla münaqişələrinə baxmayaraq, bu etirazlara ya birbaşa, ya dolayısı ilə dəstək verirdi.

Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişi və dəyişən situasiya

1993-cü ildə ölkədə çevriliş nəticəsində AXC-nin hakimiyyətdən getməsi və avtoritar idarəçilik, xüsusi xidmət təcrübəsi olan, ölkənin keçmiş sovet rəhbəri Heydər Əliyevin isə hakimiyyətə gəlişi vəziyyəti ciddi surətdə dəyişdirir. Demək olar ki, bütün yuxarıda adı çəkilən təşkilatlar yeni hökumətin sərt təzyiqləri ilə üzləşir. 1995-ci il sentyabrın 2-də seçki qanununda edilən dəyişiklikdən sonra İslam Partiyasının qeydiyyatı ləğv olunur. 1996-cı ildə partiyanın sədri Əlikram Əliyev və müavini Hacı Hacıağa Nuri İrana casusluq ittihamı ilə həbs edilir.

AXC-nin hakimiyyəti dövründə onun etnik Türkçü siyasətinə etirazla yanaşan Allahşükür Paşazadə əgər digər Şiə dini təşkilatlara az qala açıq dəstək verirdisə, Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlməsindən sonra sovet dövründə olduğu kimi daha çox hökumətlə ortaq mövqelər nümayiş etdirməyə başlamışdır. Hərçənd sonrakı dövrlərdə də Paşazadənin ayrı-ayrı hökumət orqanları ilə problemləri olmuş, bəzən ciddi qarşıdurmalar yaranmış, hətta bir dəfə adı dəyişib Qafqaz Müsəlmanlar İdarəsi (QMİ) olmuş təşkilatının mərkəzini Bakıdan Tbilisiyə köçürəcəyi ilə hədələmişdi. Lakin münasibətlər prinsipial olaraq zədələnməmişdir. Bir şey dəqiqdir ki, Paşazadə Əliyev hakimiyyətindən özünə toxunulmazlıq, ciddi imtiyazlar və digər maddi konsessiyalar ala bilmişdir. Əliyevin sərt siyasəti nəticəsində müstəqil Şiə təşkilatlarının 1990-cı illərin əvvəlindəki açıq siyasi aktivliyi bir xeyli səngiyir. Şiə təşkilatları daha çox insan haqları kontekstində, xüsusən hicab məsələsindən səfərbər olunmaq vasitəsi kimi istifadə edir. Prosesin sözsüz aparıcı təşkilatı isə İçərişəhər “Cümə” məscidi dini İcması və onun fəalları tərəfindən yaradılan yuxarıda adı çəkilən qurumlar idi.

Burada qeyd etmək lazımdır ki, Əliyev dövründə xameneyiçi Şiələrin siyasi fəaliyyətinin səngiməsinə onlara inzibati basqılardan və tutulmalardan əlavə başqa hadisələr də təsir etmişdir. İlk növbədə Xalq Cəbhəsi hökumətinin hakimiyyətdən uzaqlaşması özü xameneyiçi siyasi Şiəlik üçün bir uğur idi. Çünki sovet dövlətinin yıxılmasından sonra onlar Türkiyəyə bağlı sekulyar etnik Türkçü millətçiliyi özlərinin əsas siyasi-ideoloji rəqibi hesab edirdilər. Bu şəraitdə Əliyev İranla münasibətləri nisbətən qaydaya salmış və İran hökuməti də Xalq Cəbhəsi dövründəki açıq-aydın konfrontasiya xəttindən çəkilmişdi. İran televiziyası da Azərbaycanda mütəmadi yayıma başlamışdı. Hətta Heydər Əliyev İran şirkətlərinin Azərbaycan neft mədənlərinin istismarını nəzərdə tutan çoxtərəfli beynəlxalq müqavilələrdə iştirakına da imkan verməyi düşünürdü.[23] Yeri gəlmişkən, İslam partiyasının rəhbərliyi 1993-cü ilin iyununda Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışının ilk günlərində xüsusi olaraq qəbul edib görüşdüyü adamlar arasında idilər.[24] O dönəmdə, yəni hakimiyyətə qayıdışı ərəfəsində və ilk vaxtlarında Əliyev AXC-yə müxalif olan əksər qüvvələrlə təmas qurub yaxınlaşsa da, bir neçə il sonra onların əksər hissəsi hakimiyyət tərəfindən təqiblərə məruz qalmışdı. Əliyev hakimiyyətə gəlişindən sonra AXC hökumətinin həbs etdiyi Hacı Əbdülü də həbsdən buraxdırmışdı, baxmayaraq ki, əvvəlki çıxışlarının birində bu din xadimini sərt şəkildə tənqid, hətta təhqir etmişdi.[25]

Lakin bu, Əliyevin İran nəfinə geopolitik seçim etməsi deyildi. Sadəcə İran ilə Xalq Cəbhəsi dövründə olan açıq konfrontasiya xəttindən imtina idi. Bununla yanaşı, Əliyev paralel olaraq İrandan gələn dini təsirləri müəyyən çərçivədə saxlaya bilmək üçün həm sələfi, həm də Türkiyəyə bağlı Sünni təriqətlərə iranlılarla rəqabət apara bilmək üçün geniş imkanlar yaratmışdı. Həmçinin bunun nəticəsidir ki, 1990-cı illərin ikinci yarısından etibarən sələfilik ölkədə ən sürətlə inkişaf edən dini cərəyana çevrilmişdi. Yalnız xameneyiçi Şiə təşkilatların 2000-ci illərin əvvəllərindən açıq şəkildə hökumətə müxalif siyasətə qayıtması onların Əliyev hakimiyyətinin ilk dönəmi ərzində itirdikləri nüfuzu bərpa etməsinə yol açacaqdı.

Amma danışılan dövrdə paralel olaraq hökumətə yaxın Şiə təşkilatlarının da əsasən həm yevangelist xristianlara, həm də sələfilərə qarşı anti-missioner adlandırdıqları fəaliyyəti də olmuşdur. Yəni hökumət bir tərəfdən sələfilərdən kontroldan kənar Şiə düşüncəsinə qarşı istifadə edir, digər tərəfdən özünün nəzarətində olan Şiə təşkilatları vasitəsilə anti-sələfi diskurs da formalaşdırırdı. Elə bu zaman da həmin hökumətyönümlü Şiə təşkilatlar “uşaqları kənar təsirlərdən qorumaq”, “ənənəvi dinə, yaxud dinlərə dəstək olmaq” arqumentlərilə dövlətin dünyəvi məktəblərində “Dinin əsasları” dərsinin tədrisi istiqamətində lobbiçi fəaliyyət göstərirdilər. Fərqli dövlərdə hətta onun ayrı-ayrı məktəblərdə ya pilot layihələr, ya fakültativ məşğələlər, ya başqa fomalarda tədrisinə də nail olunmuşdu.

Lakin yuxarıda adı çəkilən İçərişəhər “Cümə” məscidi dini icması və onun DEVAMM təşkilatı əksinə, insan haqları kontekstində xüsusən yevangelist xristian kilsələrinin hüquqlarının da müdafiəsində iştirak etmişdir. İçərişəhər Cümə məscidi dini icması hökumətə yaxın Şiə təşkilatlarının onları anti-sələfi kampaniyasına cəlb etmək cəhdində iştirakdan da yayınmışdır.

Şiələrin aktiv siyasətə qayıdışı

2000-ci illərin əvvəllərindən etibarən isə yenidən Şiə icmalarının birbaşa müxalif siyasi fəaliyyətinə qayıdışı prosesi baş verir. Bu kontekstdə bir çoxları 2002-ci ildə etirazlara qalxmış Nardaran hadisələrini ilk ciddi faktor kimi dəyərləndirsə də, əslində Nardaran etirazlarının əsas səbəbi sosial problemlər olmuşdur. 2002-ci il iyunun 3-də polis Nardaranda əməliyyat keçirib etirazçıları həbs etmək istəyəndə kənd camaatı ilə toqquşma baş vermişdi.[26] Hadisələr zamanı bir kənd sakini öldürülmüşdü.[27] Təxminən bir ilə yaxın qəsəbədə etirazlar davam etmiş və daha sonra Şeyxülİslamın da iştirakı ilə danışıqlardan sonra sakinlər etiraz çadırlarını söküb aksiyanı dayandırmışdılar. Sovet dövründə əsasən Rusiyaya ixrac olunan gül (qərənfil) ticarəti ilə məşğul olan bu kənd iqtisadi cəhətdən ölkənin ən sosial rifahlı məkanlarından biri idi. Lakin 1990-cı illərin sonlarından qaz təminatında ciddi problemlər, qiymətlərin qalxması və qərənfilin belə demək olarsa, gül bazarında monopolist mövqeyinin itirilməsi Nardaran qəsəbəsini ciddi iqtisadi böhrana sürükləmişdir. Bununla belə, bu kəndin sosial problemlərə belə mütəşəkkil etirazında dinin, dini şüarların mobilizasiya gücü də inkar olunmazdır. İslam partiyasının yuxarıda adı çəkilən və İran nəfinə casusluq ittihamı ilə həbs olunmuş liderləri məhz bu kəndin sakinləri olmuşlar. Həmçinin ölkənin digər regionlarından və hətta Maştağa kimi iri qonşu kəndlərdən fərqli olaraq nardaranlılar arasında ən populyar Mərcəyi-Təqlid İranın dini lideri Ayətullah əl-Uzma Xameneyi olmuşdur.

Yuxarıda yazıldığı kimi, hələ 1994-cü ildə Xameneyinin vaxtilə Azərbaycanda nümayəndəsi olmuş Ayətullah Sabiri Əhmədi Həmədani Nardaranda məscidin bünövrəsinin qoyulmasında iştirak etmişdir. Lakin bu xüsusi vurğulanmalıdır ki, kənddə ilk dövrdəki etirazlarda İslam Partiyasının adı çəkilən rəhbərliyi heç də aparıcı mövqedə olmayıb, onlar proseslərdə sadəcə kəndin Ağsaqqallar Şurasının çoxsaylı bərabər üzvlərindən idilər. 2002-ci ildə Nardaran hadisələrinə görə İslam Partiyasının sədri Hacı Əlikram Əliyevin həbsi isə bizim fikrimizcə, hadisələrdə onun hansısa aparıcı roluna görə deyil, hökumətin Nardaran etirazlarının dini radikal mahiyyət daşıdığını nümayiş etdirmək məqsədilə olmuşdu. Hökumətin bu niyyətini tələm-tələsik həyata keçirtmək cəhdi hətta bir sıra kuryoz hadisələrə də yol açmışdı. Məsələn, hüquq-mühafizə orqanlarının birgə bəyanatında nardaranlılar “radikal vəhabilik”də ittiham edilmişdi. Fəqət etirazlar kəndin adətlərinə uyğun olaraq dini şüarlar altında keçsə də, bu etirazlarda kəndlilər tərəfindən dini deyil, məhz sosial tələblər səsləndirilmişdir. İslam Partiyasının yuxarıda adı çəkilən rəhbərliyinin dini tələbləri prioritetə çevirmək cəhdləri isə böyük uğur qazanmamışdır.

2002-ci ildə həbs olunanlar içərisində kənd ağsaqqallarından Hacı Cəbrayıl Əlizadə də olmuşdur.[28] Hacı Cəbrayıl Əlizadə milli-azadlıq hərəkatının və AXC-nin tanınmış simalarından olub. Elçibəy iqtidarı zamanı Sabunçu rayonunun icra hakimiyyətinin başçısı vəzifəsinə təyin olunub. Yuxarıda haqqında danışılan Nardaran məscidinin 1994-cü ildə açılışı zamanı həm H. Əliyev hökuməti, həm İran nümayəndələri ilə birgə bu prosesdə aktiv iştirak edib.

Hökumətin, bizim fikirmizcə qeyri-adekvat sosial siyasəti nəticəsində, həmçinin 2003-cü ildə mübahisəli prezident seçkilərindən sonra Nardaran etirazlarında birbaşa dini siyasi element yenidən güclənməyə başlamışdır. Bu seçkilərdə Nardaran əhalisi sekulyar müxalifətin əsas namizədi olan İsa Qəmbərə güclü siyasi dəstək nümayiş etdirmişdir. Həmçinin İçərişəhər “Cümə” məscidi dini İcması və 1998-ci ildən müstəqil fəaliyyət göstərən Hacı Şahin Həsənlinin rəhbərlik etdiyi İkmal Gənclər Birliyi[29] 2003-cü ilin prezident seçkilərində müvafiq olaraq İsa Qəmbər və Etibar Məmmədov kimi dünyəvi müxalif namizədlərə açıq siyasi dəstək vermişlər. Həmçinin danışılan dövrdə İslam partiyası da dindarlar arasında dini biliklərinə görə böyük nüfuz sahibi olan de-fakto lideri Hacı Müzəffər Cəbrayılzadənin rəhbərliyi altında İsa Qəmbərin namizədliyini dəstəkləyib.

İlham Əliyevin hakimiyyətə gəlişindən sonra

İlham Əliyevin qələbəsinin elan olunması nəticəsində seçkinin nəticələrinə kütləvi etirazlar olmuş və arxasınca hakimiyyət tərəfindən çoxlu sayda həbslər həyata keçirilmişdir. Həbs edilənlər içərisində İçərişəhər “Cümə” məscidi dini İcmasının fəalları, o cümlədən Hacı İlqar İbrahimoğlu, həmçinin Nardaran ağsaqallarından Kərbəlayi Natiq də olmuşdur. Hacı İlqar həbsdən buraxılandan bir qədər sonra isə 2004-cü ilin yayında İçərişəhər “Cümə” Məscidi eyni adlı icmanın əlindən alınmışdır. Lakin bundan sonrakı dekadada Hacı İlqar İbrahimoğlu sekulyar müxalifətlə münasibətlərini daha da yaxınlaşdırmış, sekulyar müxalifətin ən müxtəlif birliklərinin aparıcı qurumlarında təmsil olunmuşdur. Bu hadisələrdən sonrakı bir neçə il ərzində Hacı İlqar İbrahimoğlu Şiə icmasının ən üzdə olan fiquruna çevrilə bilmişdir.

Nardaranda isə 2003-cü ildən sonrakı dövrdə artıq sosial tələblər etirazın əsas tələbi kimi ikinci plana keçmiş, dini-siyasi tələblər hələ uzun müddət hökumətin nəzarətindən kənarda qalmağı bacarmış bu kənddə aparıcılığı ələ keçirməyə müvəffəq olmuşdur. Məhz bu dövrdə İslam Partiyasının aparıcı fiqurlarından olan, 1996-cı ildə bir müddət casusluq ittihamı ilə həbsdə saxlanılmış Hacı Hacıağa Nuri bu kənddə baş vermiş müxtəlif etiraz aksiyalarının ən aktiv fiquru kimi mediada nəzərə çarpmağa başlamışdır. Lakin belə etirazların birində Şeyxülİslam Paşazadənin müdaxiləsi və Hacı Hacıağa Nuri ilə apardığı danışıqlar sonuncunun neytrallaşdırılması ilə nəticələnmişdir. Nəticədə 2005-ci il parlament seçkilərində kəndin bir hissəsi birləşmiş sekulyar müxalifətin namizədini dəstəkləsə də, Hacı Hacıağa Nuri və tərəfdarları bu prosesə qoşulmamış və onun öz namizədliyi ətrafında təmərküzləşmişlər. Bu, həmin dövrə qədər monolit görünən kənd icmasının ilk ciddi parçalanması təəssüratını yaratmışdır. Bu seçkidən sonra kənd icmasında dini-siyasi düşüncənin daha da dərinləşməsi prosesi baş vermiş, sonrakı dövrlərdə kütləvi Aşura mərasimlərində dini-siyasi diskurslar birmənalı dominantlıq qazanmışdır.

Yuxarıda adı çəkilən, İkmal Gənclər Birliyinin sabiq rəhbəri Hacı Şahin Həsənli isə 2007-ci ildən Bakının mərkəzindəki Məşədi Dadaş məscidinin imam-cüməliyinə başlamış, bir müddət sonra bu icmanı ölkənin ən böyük Şiə icmasına çevirməyə müvəffəq olmuşdur. 2012-ci ildən sonra, vaxtilə İçərişəhər “Cümə” icmasına yaxın münasibətləri olmuş Elşad İskəndərovun DQİDK-yə rəhbər təyin edilməsi ilə Hacı Şahinin hökumətlə yaxınlaşması prosesi başlamışdır. Daha əvvəl dini sahə ilə əlaqələri olan İskəndərov ölkədə dini situasiyanın, xüsusən də Şiə icmasının hökumətlə münasibətlərinin ən gərgin vaxtında dövlətin əsas dini qurumuna rəhbər gətirilmişdi. İskəndərov bu postda iki il qalsa da, bu müddətdə bir sıra ciddi fəaliyyətlər həyata keçirdi. Xüsusən də o dövrdə demək olar əksər liderləri artıq həbsdə olan və əksəriyyəti narazı olan Şiə icmaları ilə hökumət arasında bağ qura bildi. İlk addım olaraq hökumətə nisbətən loyal və ya siyasi proseslərə açıq şəkildə qarışmayan ruhanilərlə hökumət arasında normal münasibətlər yaratmağa çalışan komitə sədri qısa müddət ərzində ciddi nəticə əldə etdi. Bununla da o zamana qədər yekcins və müxalif kimi görünən dini camiə ikiyə bölündü. Hökumət onu sərt şəkildə tənqid etməyəcək Hacı Şahin kimi ruhanilərə fəaliyyət imkanı yaratdı.

2014-cü il mayın 2-də İskəndərov gözlənilmədən vəzifəsindən azad ediləndə artıq bu proses böyük ölçüdə başa çatmışdı və hökumətlə Hacı Şahin arasındakı modus vivendi davam etmiş, əməkdaşlıq daha da genişlənmişdir. Hacı Şahin Şeyxülİslam Paşazadənin Bakının Nəsimi rayonundakı rəsmi nümayəndəsi təyin olunmuş, DQİDK-nin tədbirlərində mütəmadi iştirak etməyə başlamış, hətta prezident və ailəsinin olduğu tədbirlərə belə dəvət olunmuşdur. Hökumət həmçinin kritik zamanlarda Hacı Şahindən öz mövqeyinin müdafiəsində istifadə etmişdir. Məsələn, 2015-ci il Nardaran hadisələrində bu xüsusilə qabarıq şəkildə özünü büruzə vermişdir.[30]

Yeni nəsil Şiə liderlər və ərəb inqilablarından sonrakı dövr

Ölkədə siyasi Şiəliyin səs-küylü çıxışlarından biri 2006-cı ildə baş verdi. Sənət qəzetində yazıçı Rafiq Tağının Avropa və biz məqaləsində guya İslam Peyğəmbərinin təhqir edilməsi iddiası yerli Şiə icmasının ciddi etirazına səbəb oldu. Hətta Nardaran qəsəbəsindən olan etirazçılar Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzində konfrans keçirərək yazıçını öldürməklə hədələdilər.[31] Bunun ardınca isə İranda, Qumda yaşayan Ayətullah əl-Uzma Fazil Lənkəraninin yazarın barəsində ölüm fətvası verməsi haqda xəbərlər Azərbaycanda sürətlə yayıldı və ciddi ajiotaja səbəb oldu. Ancaq hökumət ehtirasları yatırtmaq üçün Tağı və qəzetin  baş redaktoru Samir Sədaqətoğlunu həbs etdi. Paralel olaraq hökumət yerli dini qruplara qarşı da bəzi məhdudiyyətləri tətbiq etməyə başladı. 2007-ci ilin mayında Bakıda və ölkənin digər bölgələrində səsgücləndirici ilə azan verilməsi qadağan olundu.[32] Avqustda isə yenidən qeydiyyata alınması səbəb göstərilərək 19 Quran kursu bağlandı. Qeyd etmək lazımdır ki, bir neçə il sonra, daha dəqiqi 2011-ci ilin noyabrında Rafiq Tağı naməlum şəxs tərəfindən bıçaqlandı və bir neçə gün sonra xəstəxanada ikən həyatını itirdi. Onun qatili tapılmasa da, bu hadisədən dərhal sonra 2007-ci ildə dünyasını dəyişmiş Ayətullah əl-Uzma Fazil Lənkəraninin oğlu Ayətullah Məhəmməd Cavad Lənkəraninin bu hadisəni dəstəkləyən açıqlama verməsi[33] qətlə görə dindarların ittiham olunmasına səbəb oldu. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, populyar Şiə ruhanisi Hacı Şahin Məhəmməd Cavad Lənkəraninin bu cinayətə haqq qazandıran açıqlamasını qınayan mövqe ilə çıxış etdi.[34]

2007-ci ilin yanvarında hökumət dindar Şiələrin 16 nəfərlik silahlı dəstəsini ifşa etdiyini iddia etdi. Şərti olaraq rəhbərləri Səid Dadaşbəylinin adı ilə Səidin dəstəsi adalan bu qrupun üzvlərinin hər biri müxtəlif müddətlərə azadlıqdan məhrum edildilər.[35] Sonrakı illərdə konkret olaraq 2009-cu ildə Neft Daşlarında bir məscidin, Bakının mərkəzində isə Peyğəmbərimiz Məhəmməd məscidinin sökülməsi dini mühitdə gərginliyi şiddətləndirdi. Xüsusən Günəşlidə Fatimeyi Zəhra məscidinin sökülməsi ilə bağlı məhkəmə qərarı və buna Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti (BŞİH) binası qarşısında etirazlar intensiv oldu.[36] BŞİH başçısının 1996-cı il tarixli sərəncamı ilə Yeni Günəşli qəsəbəsində Fatimeyi Zəhra məscidinin tikintisi üçün 1.3 hektar torpaq sahəsi ayrılmışdı. Lakin İcra Hakimiyyətinin yeni başçısı Hacıbala Abutalıbov 2002-ci ilin sonunda həmin torpaq sahəsinin uzun müddət istifadəsiz qaldığını iddia edərək sərəncamı ləğv edir. Uzun-uzadı davam edən məhkəmə proseslərinin sonunda 2010-cu ildə yerli İqtisad Məhkəməsi Fatimeyi Zəhra məscidinin sökülməsi ilə bağlı qərar çıxarır. Bu qərar da dindarların şiddətli etirazlarına rəvac verir. Elə həmin vaxtlar da Ayətullah-əl Uzma Nasir Məkarim Şirazinin Azərbaycanda məscidlərin sökülməsini pislədiyi haqda açıqlaması yayıldı. İran mediası bildirirdi ki, Ayətullah əl-Uzma Məkarim Şirazi hökumətə xəbərdarlıq edir ki, məscidlərin dağıdılması davam edərsə, müqavimət fətvası verəcək və bu yolda həlak olanları şəhid elan edəcək.[37]

Bu şəraitdə QMİ-nin sədri Paşazadə ölkə başçısına müraciət edərək, Fatimeyi Zəhra məscidinin sökülməsi ilə bağlı məhkəmə qərarının icrasının dayandırılması, tikilinin QMİ-nin sərəncamına verilməsini təklif edir. Prezident İlham Əliyev isə tikintisi dayandırılmış və sökülməsinə məhkəmə tərəfindən qərar verilmiş Fatimeyi Zəhra məscidinin QMİ-nin sərəncamına verilməsi barədə göstəriş verir.[38] Məhz bu proseslərdə bu vaxta qədər ölkə ictimaiyyətinin yaxşı tanımadığı Cəfəri HeyətiMənəvi dəyərlər İctimai Birliyi kimi təşkilatların qurucusu Hacı Abgül Süleymanov[39] lider kimi önə çıxır.[40]

Hicab aksiyaları

2010-cu ildən etibarən yeni Şiə qruplarının etirazları Təhsil Nazirliyinin bir qərarı ilə hicab məsələsinin gündəmə gəlməsi nəticəsində baş verir. 2010-cu ilin noyabrında[41] hökumət orta məktəblərdə baş örtüyünü məhdudlaşdıran qərar qəbul edir. Dekabrın 10-da dindarlar Təhsil Nazirliyinin binası qarşısında bu qərara qarşı etiraz aksiyası keçirirlər.[42] Bu etirazların da əsas təşkilatçısı yuxarıda adı çəkilən Hacı Abgül Süleymanov və onun Cəfəri Heyəti kimi təşkilatlarda toplanmış ardıcılları olur. Məhz bu dövrlərdə də İslam Partiyasının uzun müddət durğunluğundan sonra yeni sədri Hacı Mövsüm Səmədovun rəhbərliyi altında aktivləşməsi baş verir. İxtisasca həkim olan və İranda dini təhsil almış Mövsüm Səmədov 2007-ci ildə partiyanın yeni rəhbəri seçilmişdi. Həmçinin 2010-cu ilin dekabrında Aşura zamanı Naxçıvanda Bənənyar kəndində yerli əhali ilə polis arasında böyük səs-küyə səbəb olmuş qarşıdurma olur. Polisin müdaxiləsinə etiraz olaraq kənd əhalisindən bir nəfər özünü yandırır.[43]

İlk hicab aksiyasından təxminən bir ay sonra isə ölkədə kütləvi həbslər dalğası başlayır. Əvvəl yanvarın 8-də İslam Partiyasının sədri Mövsüm Səmədov, müavini Vaqif Abdullayev (həmin ilin oktyabrında məhkəmə tərəfindən 11 il cəza alan V.Abdullayev 2012-ci ilin iyul ayının 12-də Ədliyyə Nazirliyinin Penitensiar Xidmətinin müalicə müəssisəsində qan xərçəngindən dünyasını dəyişib), Elçin Həsənov, Mirhüseyn Kazımov və daha bir neçə nəfər saxlanılır.[44] Qeyd etmək lazımdır ki, İslam Partiyası rəhbərliyinin həbsi ictimaiyyət tərəfindən hicab aksiyalarından daha çox Səmədovun 2011-ci il yanvarın 2-də partiyanın Baş Məclisində söylədiyi çıxışla əlaqələndirilirdi. Həmin çıxışda AİP sədri ölkə başçısını sərt şəkildə tənqid etmişdi. Həbslər sonrakı günlərdə davam etdi və Bakı da daxil olmaqla respublikanın bir sıra rayonlarında həm İslam Partiyası fəalları və həm də müstəqil Şiə ilahiyyatçılar həbs olundu.

2011-ci ilin may ayında Bakıda daha bir hicab aksiyası keçirildi ki, bu dəfə onun əsas təşkilatçıları sırasında indiyə kimi geniş ictimaiyyətin tanımadığı, Bakının Papanin adlanan məhəlləsində qeyri-rəsmi Şiə icmasının rəhbəri Hacı Taleh Bağırov oldu. O, bu aksiyanın təşkilatçılığına görə də həbsə məruz qalır. Bir il yarım həbsdə olur. Hacı Abgül Süleymanova isə bu hadisələrə görə 11 il həbs cəzası verilir. Lakin bu həbslərə baxmayaraq 2012-ci il oktyabrın 5-də Təhsil Nazirliyinin qarşısında təxminən iki yüzə qədər dindarın hicaba qadağa qoyulmasının aradan qaldırılması tələbi ilə üçüncü etiraz aksiyası keçirilir.[45]

Hələ 2011-ci ilin dekabrında prezident İlham Əliyev ölkədə hicab qadağasının olmadığını bəyan etsə də,[46] baş örtüyü qadağasını tətbiq etmək cəhdi ara-sıra müxtəlif təhsil ocaqlarında müşahidə olunurdu. Bununla əlaqədar hökumət bəyan edir ki, Nazirlər Kabinetinin 2011-ci il 13 yanvar tarixli 5 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Ümumtəhsil məktəbinin Nümunəvi Nizamnaməsi”nə əsasən, ümumtəhsil məktəblərində təhsil alanların geyim forması hər bir məktəbin öz nizamnaməsi ilə müəyyən olunur.[47]

İkinci hicab aksiyasında həbs edilən  Hacı Taleh Bağırov bir müddət sonra azad edilsə də,  2013-cü il martın 31-də ikinci dəfə həbs olunur.[48] 2015-ci ilin iyuluna qədər həbsdə qalır. Həbsdə ikən Müsəlman Birliyi hərəkatını təsis edir.[49] Azad olunduqdan bir neçə ay sonra, konkret olaraq noyabrın 26-da Nardaran qəsəbəsində keçirilən silahlı, bir neçə nəfərin ölümü ilə nəticələnən polis əməliyyatından[50] sonra dövlət çevrilişinə cəhddə ittiham edilərək bir daha həbs edilir.

2015 Nardaran hadisələri

Azərbaycanda Şiə dini fəallara qarşı kütləvi həbslər həmçinin 2015-ci il Nardaran hadisələrindən sonra da baş verib. Müsəlman Birliyi Hərəkatının fəalları noyabrın 5-də polis idarəsinin qarşısına toplaşaraq Birliyin sədr müavini Elçin Qasımova azadlıq tələb edirlər və polis etirazçıların bir qismini həbs edir. Ümumiyyətlə, həbsdən çıxan Taleh Bağırovun açıq etirazçı çıxışları, bölgə səfərləri, xüsusən həmin ilin Aşura mərasimlərində nitqi, sürətlə populyarlaşması hökuməti ciddi şəkildə narahat edirdi və bu prosesə qarşı sərt cəza tədbirlərinin görüləcəyi gözlənilən idi.

Bu dövrdə daha bir maraqlı hadisə baş vermişdi. Azərbaycan hökumətinin sekulyar müxalifətə, vətəndaş cəmiyyətinə, mediaya qarşı repressiyalarının güclənməsi səbəbi ilə Qərblə münasibətlərinin gərginləşdiyi, bəzi yüksək ranqlı ABŞ rəsmilərinin Azərbaycana gəlişinin əngəlləndiyi[51] bir dönəmdə məşhur iranlı din xadimi Ayətullah əl-Uzma Nuri Həmədaninin (yuxarıda haqqında danışılan Ayətullah Əhməd Sabiri Həmədani ilə qarışdırılmamalı-müəlliflər)  Bakıya səfəri olur.[52] Səfər zamanı Nuri Həmədani Azərbaycandakı Şiə din xadimləri, o cümlədən hökumətin sərt tənqidçiləri ilə də görüşür. Görüşdə Hacı Taleh və digər Azərbaycan hökumətinə tənqidi yanaşan gənc Şiə din xadimlərinin bu çevrədə mövcud adətə uyğun olaraq, ehtiram əlaməti kimi Ayətullah Həmədaninin əlini öpməsindən Azərbaycanın hökumətinin təbliğat vasitələri həmin gənc din xadimlərinə qarşı davamlı gözdən salma kampaniyası başlatdılar.[53]

2015-ci il noyabrın 26-da isə Taleh Bağırovun müvəqqəti olaraq məskunlaşdığı Nardaran qəsəbəsində Daxili İşlər Nazirliyi və Dövlət Təhlükəsizlik Xidməti birgə əməliyyat keçirir, nəticədə 2 polis də daxil olmaqla 6 nəfər öldürülür. Bağırov və daha 16 nəfər bu əməliyyat nəticəsində həbs edilir. Bu hadisədən sonra Müsəlman Birliyi Hərəkatı tərəfdarlarının fəalları həm Bakıda (əsasən Nardaranda), həm də regionlarda təqiblərə məruz qalırlar. Danışılan dövrdə Şiə siyasi[54] canlanması yalnız Bakıda deyil, rayonlarda[55] da baş vermiş,[56] nəticədə orada da həbslər həyata keçirilmişdir. Müxtəlif dövrlərdə Cəlilabad, Lənkəran və Gəncədə izdihamlı çoxminlik Tasua (Aşuradan əvvəlki gecə), Aşura yürüşləri olmuş; Cənub bölgəsində Ruhanilərin Məclisi adlı qeyri-rəsmi qurum yaradılmış və bu cür hərəkətlənmələr mərkəzi hökuməti narahat etmişdi.

Azərbaycanda bu illər ərzində çoxlu sayda Şiə ruhani məhbus həyatı yaşayıb və yaşayır. Həbslər davam etdikcə və bəziləri həbsdən çıxdıqca rəqəmlər mütəmadi olaraq dəyişir. Ümumən yüzlərlə Şiə dindar və din xadimi bu dövr ərzində həbsxana həyatı yaşayıb.  Onlar arasında bölgələrdə xüsusi nüfuz sahibi olan Sərdar Babayev, Zülfüqar Mikayılzadə, Fərəməz Abbasov, Elman Ağayev və digərləri kimi görkəmli Şiə din xadimləri də vardır. Həbslər QMİ strukturundan da yan keçməmişdir. Qurumun əməkdaşı Şiə ilahiyyatçısı Elşən Mustafayev 2014-cü ilin dekabrında dövlətə xəyanətdə ittiham olunaraq 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib.

Sözsüz ki, 2010-cu ildən sonra baş verən aktivləşməyə ərəb baharının bölgədə yaratdığı təlatümlər və İranın Azərbaycandakı Şiə icmasından öz siyasi ambisiyalarını həyata keçirtmək üçün bir vasitə kimi istifadə etmək cəhdləri də təsir göstərmişdir. Məhz həmin illərdə Şiə hərəkatının xüsusilə güclənməsi dövrü kimi qeyd etmək olar. Bu, özünü həmin dövrdə xüsusilə izdihamlı keçən Tasua, Aşura mərasimlərində, həm də Ərbəin ziyarətinin sürətlə populyarlaşmasında da büruzə vermişdir. 2015-ci il Aşura mərasimlərini yerli müşahidəçilər 1930-cu illərdən sonra ölkədə ən izdihamlı Məhərrəmlik mərasimi hesab edirdi. Şübhəsiz ki, bu izdiham və populyarlaşmaya İŞİD-in həmin dövrdə İraqda məğlubiyyəti, İranın dünyada artan nüfuzu və aktivliyi də təsir göstərmişdi. Lakin həmçinin Azərbaycan hökumətinin sekulyar müxalifətə və vətəndaş cəmiyyətinə qarşı apardığı repressiyaların da bu proseslərə təsiri inkarolunmazdır.

Nəhayət, 2015-ci ilin Aşura izdihamının hökumətin Nardaranda əməliyyat keçirtmək qərarına təsirini guman etmək olar. Həmin Aşuradan sonra hökumət dini azadlıqları məhdulaşdıran bir çox addımlar atsa da, effekti cəmi bir il çəkdi. 2017-ci il Aşurası daha izdihamlı oldu və bunu hətta prezident İlham Əliyevlə görüşdə Xameneyi də dilinə gətirdi.[57] Həmin ildə xalqın Sovetski adlandırdığı məhəllədəki Hacı Cavad məscidi ətrafında gedən proseslər 2015-dən sonra hökumətin atdığı sərt addımların heç də səlahiyyətlilərin istədikləri nəticəni vermədiyini göstərdi. Hökumət dini diskursa sahib çıxmaq, dini kəsimin loyallığını təmin etmək istiqamətində ən azı kosmetik xarakterli tədbirlər görməyə vadar oldu.

Sonuncu “dini zəmində” gərginlik 2018-ci il iyulun 3-də başlayan və daha sonra “Gəncə hadisələri” adlandırılan hadisələr olub. İyulun 3-də axşam saatlarında 1983-cü il təvəllüdlü Rusiya vətəndaşı, əslən Gəncədən olan Yunis Səfərov Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Elmar Vəliyev və onun mühafizəçisi Qasım Aşbazovu İcra Hakimiyyətinin inzibati binasının qarşısında güllələdi. Y.Səfərov həbs olundu. Bir neçə gün sonra isə internetdə Səfərovun döyülərək işgəncəyə məruz qaldığı rəsmləri və ardınca sosial şəbəkələrdə Gəncədə aksiya keçiriləcəyi haqda çağırışlar yayıldı. Baş Prokurorluq, DİN və DTX-nin iyulun 6-da yaydığı açıqlamada[58] Yunis Səfərovun törətdiyi cinayətin məqsədyönlü şəkildə həyata keçirilən əvvəlcədən planlaşdırılmış terror aktı olduğu qeyd olunur, həmçinin onun 2016-cı ildə 8 ay İranın Qum şəhərində yaşadığı və bu müddət ərzində Azərbaycan vətəndaşı olan Rasim Əsədovla birgə Suriya Ərəb Respublikasının ərazisində olan silahlı birləşmələrin tərkibində döyüş təlimi keçdiyi qeyd olunurdu.

İyulun 10-da saat 20 radələrində 150-200 nəfərə yaxın şəxs Gəncə şəhər İcra Hakimiyyətinin inzibati binasının önündəki meydana toplaşaraq aksiya keçirməyə cəhd etdi. Bu zaman hadisə yerində olan Gəncə Şəhər Baş Polis İdarəsinin rəis müavini, polis polkovniki İlqar Balakişiyev və Nizami Rayon Polis İdarəsinin rəis müavini, polis polkovnik-leytenantı Səməd Abbasov soyuq silahla qətlə yetirildi. Hadisədən dərhal sonra DİN-nin yaydığı rəsmi məlumatda aksiyanın 150-200 nəfərdən ibarət radikal dini yönümlü bir qrup şəxs tərəfindən törədildiyi qeyd olunurdu.[59] İran XİN-nin mətbuat xidməti isə iyulun 16-da yaydığı rəsmi açıqlamada hadisəni pisləyib və “İran izi” ilə bağlı iddiaların “İranın düşmənlərinin psixoloji müharibəsi” adlandırıb. [60]

Hüquq-mühafizə orqanlarının 2019-cu il yanvarın 4-də yaydığı birgə məlumatda[61] qeyd olunur ki, cinayət işi üzrə 59 nəfər təqsirləndirilən şəxs qismində cəlb olunmaqla barələrində həbs qətimkan tədbiri seçilib, 1 nəfər barəsində isə həbsli axtarış elan olunub. Həmin cinayət işindən 36 şəxs barəsində 4 cinayət işi ayrıca icraata ayrılaraq baxılması üçün Gəncə Ağır Cinayətlər Məhkəməsinə göndərilib, hazırda cinayət işi üzrə digər şəxslər barəsində istintaq davam etdirilir. Gəncə hadisələrindən sonra hüquq–mühafizə orqanları silahlı müqavimət göstərmiş 6 nəfərin zərərsizləşdirilərək məhv edildiyini bəyan edib.[62] Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın məhkəmə-hüquq sisteminin, o cümlədən hüquq-mühafizə orqanlarının qanunun aliliyi prinsipi ilə işləmədiyi dəfələrlə istər yerli, istər beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən dilə gətirilmiş həqiqətlərdir. Belə şəraitdə Gəncə hadisələri ilə əlaqədar onların mövqeyi də təbii olaraq şübhə ilə qarşılanır və əsl həqiqəti müəyyənləşdirmək də imkansız görünür.

Sekulyar müxalifət və  Siyasi Şiəlik münasibətləri

Yuxarıda göründüyü kimi son 30 ildə siyasi Şiəliklə sekulyar müxalifətin iqtidarlara qarşı müxtəlif siyasi koalisiyaları olmuşdur. Misal üçün, 1980-ci illərin sonlarından gələcək İslam Partiyası qurucuları AXC sıralarında fəaliyyət göstərmişlər, 2000-ci illərdə İçərişəhər “Cümə” məscidi dini İcmasının Müsavat partiyası ilə yaxınlaşması mövcud olmuşdur, son dövrlərdə isə Hacı Taleh və tərəfdarlarının AXCP və Milli Şuranı dəstəkləməsi baş vermişdir.

Bütün bu ittifaqlarda Şiə siyasi qrupları kiçik partnyor olsalar da, yəni aparıcı mövqeyə malik olmasalar da, sekulyar müxalifətdən fərqli olaraq bu birliklərə daha aydın proqramlarla və məqsədlərlə qoşulmuşlar. Sözsüz ki, Azərbaycan böyük ölçüdə sekulyar bir cəmiyyət olaraq qalır və bu reallıq siyasi Şiə qruplarını ən azı yaxın perspektivdə maksimum məqsədlərini, yəni Şəriət idarəçiliyi qurmaq istəklərini dilə gətirməkdən çəkindirmişdir. Məsələn, Hacı Taleh özünün müsahibələrindən bəzilərində Azərbaycanın sekulyar reallığını qəbul etmək məcburiyyətində olduqlarını xüsusi olaraq qeyd etmişdir.[63] Lakin son məqsədlərinin Şəriət idarəçiliyinin qurulması olduğu da bir əqidə məsələsidir və Azərbaycanın Şiə siyasi qrupları bunu müxtəlif zamanlarda dolayısı ilə də olsa dilə gətirmişlər. Öz növbəsində sekulyar müxalifət bu koalisiyalara dindarların gücündən istifadə niyyəti ilə getsə də, ümumiyyətlə bu proseslərdə siyasi Şiə qrupları qədər hərtərəfli düşünülmüş mövqeləri olmamışdır. Bunun səbəbini bəzi hallarda sekulyar müxalifətin ümumiyyətlə din və onun siyasi ifadəsi haqqında yetərincə məlumata malik olmamasın ilə də əlaqələndirmək olar. Lakin həmçinin dünyəvi müxalifətin Azərbaycan cəmiyyətinin sekulyar fundamentlərinə arxayınlığı da onun dini-siyasi qrupları müttəfiq kimi qəbul etməsində rol oynamışdır.

Bununla belə, sekulyar müxalifətin bəzi məşhur şəxslərinin bu dövr ərzində özünün belə demək mümkünsə siyasi İslama meylinin güclənməsi, yaxud populizm xatirinə dini ritorikadan istifadəyə meyillənməsi halları da artmışdır. Bəzən, Qərbin hazırkı iqtidara illərboyu verdiyi dəstək şəraitində Azərbaycanın stajlı, amma müasir ictimai-siyası biliklərə, həmçinin liberal-demokratik dəyərlərə yiyələnmək nöqteyi-nəzərindən ciddi qüsurlu orta statistik milli-demokratik siyasətçisinin xarakterik konservativizmi siyasi çalarlar da almış, onda anti-Qərb əhvali- ruhiyyəsinin artmasına, konspirativ düşüncə tərzinin inkişafına, Qərblə assosiasiya olunan universal dəyərlərə populist hücumlara və bu zaman İslamın sanki “milli-mənəvi kimliyin” qorunmasında qalxan kimi roluna önəm verməsinə səbəb olmuşdur.[64]

Ölkə daxilində Şiə dini təhsili

Sovet illərində dini təhsil rəsmən qadağan olsa da, Orta Asiyada fəaliyyət göstərən rəsmi sovet dini təhsil müəssisələri məhdud sayda sovet Müsəlman ruhani kadrları hazırlayırdı. İkinci və daha “kütləvi dini təhsil” isə evlərdə verilirdi.[65] Məsələn, cənub bölgəsində Şeyx Qüdrət kimi din xadimlərinin[66] hələ sovet illərində çoxlu sayda tələbələri olmuşdur. 1980-ci illərin sonundan etibarən isə bilavasitə Azərbaycanda rəsmi dini təhsil istiqamətində addımlar atılır. Bakı İslam Universiteti və eləcə də onun filiallarında, Bakı Dövlət Universitetinin İlahiyyat fakültəsində, yerli mədrəsələrdə ilahiyyatçıların hazırlanması prosesi baş verir. Bu ruhanilərin bir çoxu yerli məscidlərdə imam (axund) və imam müavini (axund müavini) vəzifələrinə yerləşdirilir.

Rəsmi olaraq Azərbaycanda sovet dövründə ilk dini təhsil müəssisəsi 1989-cu ildə təsis olunan Bakı İslam Mədrəsəsidir.[67] SSRİ Nazirlər Soveti yanında Dini İşlər Şurasının 1989-cu ildə verdiyi qərara əsasən ZMRİ-nin nəzdində Bakı İslam Mədrəsəsi təsis olunur. 1991-ci ilin yanvarında Mədrəsə Bakı İslam İnstitutuna çevrilir. Şeyxülİslam Paşazadə müəllimi Şeyx Qüdrətin oğlu Hacı Əhməd Abbasovu instituta rektor təyin edir. 1992-ci ilin sonunda isə Bakı İslam İnstitutu universitetə çevrilir və Hacı Sabir Həsənli onun rektoru təyin edilir. Təhsil müəssisəsi 1997-ci ildən rəsmi dövlət qeydiyyatına alınır. 2009-cu ildə Təhsil Nazirliyi BİU-ya 5 illik lisenziya verir. 2018-ci ilin sentyabrında isə Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun yaradılması əsas göstərilərək Bakı İslam Universitetinə qəbul dayandırılıb.[68] 2018-ci ildə qəbul olunan tələbələr başqa universitetlərə, o cümlədən yeni yaradılmış İlahiyyat İnstitutuna yerləşdirilib. Ancaq yuxarı kurs tələbələrinin təhsillərini davam etdirə bilməsi üçün BİU fəaliyyətini 2017-ci ildə qəbul olunmuş tələbələr təhsili bitirənə qədər davam etdirəcək. Hal-hazırda Hacı Əhliman Rüstəmov, Hacı Fuad Nurulla kimi məşhur Şiə ruhaniləri məhz BİU-nun məzunlarıdır. BİU-nun rektoru Hacı Sabir Həsənli həmçinin Şeyxülİslam Paşazadənin müavini vəzifəsini daşıyır. 1990-cı illərdə bir müddət Paşazadə ilə konfliktləri əsnasında gündəmdə olub. Lakin sonra bu münaqişə səngiyib. Qeyd etmək lazımdır ki, kifayət qədər xarizmatik şəxs olan Hacı Sabir 1990-cı illərdə Azərbaycanın sekulyar əhalisi içərisində Şeyxülİslamdan daha populyar ruhani kimi qəbul edilib, televiziyalarda dini proqramın aparıcısı olub.

Rəsmi İslam təhsili sahəsində populyar olmuş digər bir ruhani, cənub bölgəsinin nüfuzlu din xadimi, QMİ Təhsil və daha sonra isə Fətva şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmış, eyni zamanda Bakı İslam Universitetinin Sumqayıt filialının rəhbəri kimi fəaliyyət göstərmiş mərhum Hacı Mirəziz Seyidzadə (v.2014) idi. Masallı rayonundan olan M.Seyidzadə bir müddət Astara və Masallı cümə məscidinin axundu vəzifəsini də tuturdu[69]. 2005-ci il parlament seçkilərində namizədliyini Masallıdan irəli sürən Hacı Mirəzizi yerli Dairə Seçki Komissiyası qeydə almadı. QMİ-dəki vəzifəsindən istefa versə də, DSK onun ruhani olduğunu əsas gətirərək qeydiyyatdan imtina edib. Mirəziz Seyidzadənin bununla bağlı Avropa Məhkəməsinə müraciətini isə məhkəmə haqlı sayaraq qismən onun xeyrinə qərar çıxarıb.[70]

1980-ci illərin sonu 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycandakı Şiə aktivistlərinin əksəriyyəti ixtisaslı dini təhsili olmayan şəxslər idi. Məsələn, İslam Partiyasının bundan əvvəlki rəhbərliyi Hacı Əlikram Əliyev, Hacıağa Nuri, Tövbə cəmiyyətinin sədri Hacı Əbdül Əbdülov kimi yaşlı nəslin nümayəndələri ilə yanaşı Hacı Şahin Həsənli kimi nüfuzlu din xadimləri də var ki, dini təhsili ənənəvi şəkildə ya yerli mütəxəssislərin yanında alıblar, ya da özləri öyrənmişdir. Bununla belə, hal-hazırda Azərbaycanda Şiə ruhaniliyinin siyasi cəhətdən ən aktiv və təsirli hissəsini ölkədən kənarda – İran, Suriya və İraq kimi ölkələrdə dini təhsil almış ruhanilər təşkil edir. Hacı İlqar İbrahimoğlu, Hacı Abgül Süleymanov, Mövsüm Səmədov, Sərdar Bağırov, Taleh Bağırov bu qəbildən olan ruhanilərdəndir. Lakin hələ əslən Azərbaycan Respublikasından olanlar içərisində Mərcəyi-Təqlid dərəcəsinə çatmış din xadimi yoxdur.

Rəsmi qurumların məlumatına əsasən, bugünədək xaricdə dini təhsil alan Azərbaycan vətəndaşlarının sayı 3000-dən çoxdur. Onların içərisində dövlət xətti ilə təhsil alan tələbələr cüzi azlıq təşkil edir. O da bildirilir ki, bu tələbələrin əksəriyyəti İranda təhsil alıb.[71] Bir məsələni də vurğulamaq lazımdır ki, Azərbaycandan İrana qısamüddətli dini kurslara gedənlərin sayı uzunmüddətli təhsil alanların sayından qat-qat çox olub. Onların dəqiq sayını müəyyənləşdirmək demək olar qeyri-mümkündür. Çünki bu proses onillər boyu nizamsız həyata keçirilib.

Azərbaycandan artıq 1990-cı illərin ikinci yarısından etibarən xarici vətəndaşların dini təbliğat aparmasına məhdudiyyət qoyulub. 2015-ci ildə isə “Dini Etiqad Azadlığı Haqqında” Qanuna edilən dəyişiklik xaricdə dini təhsil alanların da Azərbaycanda dini ayinlərin[72] icrasına məhdudiyyətlər tətbiq edib. Lakin bu məhdudiyyətlər məscidlərin kadrlarla təmin edilməsində ciddi problemlər yaratdığından, 2017-ci ilin aprelində Milli Məclis həmin qanuna bu məhdudiyyətləri yüngülləşdirən dəyişiklik edib.[73] Dəyişikliyə əsasən, xaricdə dini təhsil almış Azərbaycan vətəndaşları Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi və müvafiq icra hakimiyyəti orqanı, yəni DQİDK ilə razılaşdırmaqla dini ayin və mərasimlərin aparılmasına buraxıla bilər.[74]

Nəticə

Beləliklə, 1980-ci illərin sonlarından etibarən Azərbaycanda siyasi Şiəlik müxtəlif mərhələlərdən keçərək ölkənin istimai-siyasi həyatında seziləcək rol oynamışdır. 71 illik sovet dövründə ateist siyasəti yürüdülsə də, Müsəlman əhali dini kimliyini müxtəlif forma və üsullarla qoruyub saxlaya bilmişdir. Ancaq müstəqillikdən sonra Azərbaycanlılar ənənəvi dinlərinin xaricdə müəyyən transformasiyalar keçmiş yeni formaları ilə təmasa girmişlər və ölkədə heç də tamamilə ənənə ilə üst-üstə düşməyən yeni dini situasiya formalaşmağa başlamışdır.

İlkin mərhələdə, yəni 1980-ci illərin sonu 1990-cı illərin əvvəllərində əsasən dini təhsili olmayan qeyri-formal qurumlarda toplanmış şəxslərin açıq və populist siyasi dini fəaliyyəti Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlməsindən sonra ciddi məhdudiyyətlərlə üzləşmiş, siyasi Şiəliyin nisbi səngiməsi baş vermişdir. Bu dövrdə siyasi Şiəliyin ictimai fəaliyyəti əsasən vicdan azadlığı kontekstində insan hüquq və azadlıqlarının tələbi ətrafında konsentrasiya olunmuşdur. Lakin 2000-ci illərin əvvəllərindən etibarən siyasi Şiəlik yenə də açıq etirazçı siyasi fəaliyyətə qoşulmuş və sekulyar müxalifətlə yaxınlaşması prosesi baş vermişdir. Təxminən 2000-ci illərin ikinci yarısından etibarən, sekulyar müxalifətin tədricən ciddi zəifləməsi Şiə siyasi düşüncəsinin daha da güclənməsinə şərait yaratmış, siyasi-dini tələblər daha aydın və açıq şəkildə səsləndirilmiş, bu proses həm də meydana yeni gənc nəsil Şiə siyasi liderlərin daxil olması ilə müşayiət olunmuşdur.

Bununla belə, 2010-cu illərdə sosial şəbəkələrin hökumətin informasiya blokadasını yarması və yeni nəslin ictimai-siyasi həyata daxil olması nəticəsində o da məlum olmuşdur ki, dini siyasi kəsimin bu dövrə qədər sürətli inkişafına baxmayaraq, gənclik və intellektual kəsim arasında sekulyar kəsim hələ də öz böyük üstünlüyünü qoruya bilmişdir. Ərəb inqilablarından sonra baş verən proseslərdə qonşu İranın dəstəyi ilə siyasi Şiəlik aktivliyinin yeni mərhələsinə qədəm qoysa da, siyasi proseslərin önündə yenə də sekulyar kəsim getmişdir. Bu isə Hacı Taleh kimi Şiə liderlərinin yenə də siyasi ambisiyalarını müstəqil şəkildə deyil, məhz sekulyar müxalifətlə müttəfiqlikdə davam etdirməyin vacibliyinə inandırmışdır.

Lakin hökumətin 2013-cü ildən etibarən başlatdığı repressiyalar sekulyar müxalifətə və vətəndaş cəmiyyətinə ciddi ziyan vuraraq onları zəiflətmiş, siyasi Şiəliyin ilk dəfə olaraq etirazçı düşüncənin aparıcı amilinə keçə bilməsi üçün münbit şərait yarandığı təəssüratı yaratmışdır. Son illərin böyük izdihamlı Aşura və Ərbəin mərasimləri bu ehtimalları daha da gücləndirmişdir. Lakin Azərbaycanın sekulyar müxalifətinin və vətəndaş cəmiyyətinin ən ağır şəraitdə belə sıradan çıxmaması, repressiyaların etiraz əhvali-ruhiyyəsini tamamən məhv edə bilməməsi göstərmişdir ki, siyasi Şiəliyin Azərbaycanda sekulyar müxalifəti və vətəndaş cəmiyyətini etirazın aparıcı səsi kimi əvəz edə bilməsi ehtimalının yaxın gələcəkdə reallaşmaq potensialı zəifdir.

İstinadlar

[1]https://report.az/en/religion/allahshukur-pashazadeh-about-35-of-population-of-azerbaijan-sunnis-65-shiites/

[2]https://report.az/din/komite-sedri-azerbaycanda-muselmanlarin-70-faizi-sie-30-faizi-ehli-sunnedir/

[3]http://bakunews.az/28412-azerbaycan-ehalisinin-96-faizi-muselmandir.html

[4]https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-41558856

[5]Daftary, Farhad, Şii İslam Tarihi, Çevirmen Ahmet Fethi, Alfa yayınları, 2016, səh. 117

[6]Keneş, Bülent, İran Siyasetinin İç Yüzü, Timaş Yayınları, 2013, səh. 38

[7]http://qafqazİslam.com/index.php?lang=az&sectionid=100&id=161

[8]http://qafqazinfo.az/news/detail/ve-tarix-burada-qirilir-seyxulİslamlar-haqqinda-69208

[9]Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Siyası Partiyalar və İctimai Hərəkatlar Dövlət Arxivi,  fond 1, siyahı 238, sənəd 397

[10]https://president.az/articles/8123/print

[11]Məsələn, postsovet dövründə İslam partiyasının sədri olmuş  Hacı Əlikram Əliyev xatirələrində qeyd edir ki, “1974-cü ildə Bakıda təhsil alan yəmənli bir tələbə vasitəsi ilə İmam Xomeyninin (r.ə) adı və mübarizəsi ilə tanış olmuş. İslam İnqilabının qələbə çalmasından sonra isə İmam Xomeyniyə təqlid etməyə başlamışdır”. Həmin vaxt Bakı kəndlərində və eləcə də cənub rayonlarında radio dalğaları Ərdəbil radiosunun verilişlərini dinləyə bilirdilər. Bu radioda xəbərlərlə yanaşı dini söhbətlər də edilirdi. (“Azərbaycan: Müstəqil İslam və Dövlət” Avropa üzrə Hesabat N°191 – 25 mart 2008 http://azkurs.org/pdfview/azerbaycan-musteqil-İslam-ve-dovlet.html )

[12]https://www.youtube.com/watch?v=OizYPYQnIBA

[13]http://İslamazeri.com/haci-mesim-novruzov-ayetullah-sabir-hemedani-haqda-teqvali-sucaetli-sexavetli-rebbani-alim-idi–11262.html

[14]Bax: Həmədani Əhməd Sabiri, İslamda Cəfəri məzhəbi və İmam Cəfər Sadiqin buyruqları. Red. Allahşükür Paşazadə və Əbülfəz Rəhimov. Bakı, 1991

[15]https://www.youtube.com/watch?v=-qAWd_UOXvM

[16]http://strateq.az/manshet/209152/dunyani-evind%C9%99n-idar%C9%99-ed%C9%99n-hamini-ayagina-g%C9%99tir%C9%99n-muct%C9%99hid.html

[17]https://interaztv.com/society/86733

[18]https://www.meydan.tv/ru/article/mehriban-xanimin-prezident-secilmesine-destek-ucun-xalqa-muraciet-edeceyem/ ; http://www.pia.az/Haci_Ebdul%20_%E2%80%9CMehriban_Eliyeva_-180933-xeber.html

[19]http://qafqazinfo.az/news/detail/axund-haci-ebdul-birinci-xanima-qurani-kerim-hediyye-etdi-fotolar-233442

[20]https://www.youtube.com/watch?v=k7MT1yeRRe4

[21]Zaqafqaziya Müsəlmanları Ruhani idarəsinin adı postsovet dövründə Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinə dəyişdirilib

[22]http://azkurs.org/pdfview/azerbaycan-musteqil-İslam-ve-dovlet.html

[23]http://www.visions.az/en/news/206/1ee04b7e/

[24]https://dq.mia.gov.az/upload/7.pdf?fbclid=IwAR1gSlEmzyPtquhhsmEHRc9o35t-vJleyBQW6rCJYZA98K_widG-VPVMym8

[25]https://www.youtube.com/watch?v=dRdreAJJBqY

[26]https://azertag.az/xeber/NARDARAN_HADISALARI-976825

[27]https://www.youtube.com/watch?v=nzbHAtoCG_A

[28]http://www.turan.az/ext/news/2003/6/subsc/politics/az/20768.htm

[29]http://pia.az/news.php?id=60890&page=1

[30] https://www.youtube.com/watch?v=69qLy_TtiUs ; https://www.youtube.com/watch?v=r9NVIV3sDdw

[31]https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-aze-raiqtagfit-88603847/701855.html

[32]http://deyerler.org/41351-b.html

[33]https://www.amerikaninsesi.org/a/rann-dini-xadimi-yazc-rafiq-tann-qtlini-alqlayb–134610358/725379.html?fbclid=IwAR3kFX8VhzRiPw1XQqhx3ZV4dqeE53Bko1sHiRBwir1lebKCOWVVMfB0cTo

[34]http://musavat.com/news/İslam-kuce-qetlini-teqdir-ede-bilmez-seyx-cavad-lenkeraninin-muracietine-munasibet_113332.html?fbclid=IwAR08-Yy_dNk-sR–H6Ci5u_H8UC4unQm5Rl4_og5AfRLRWQ7uLbI3M_dEzo

[35]http://musavat.com/news/seidin-destesi-nin-hebsinden-6-il-kecdi_146243.html

[36]http://deyerler.org/36536-zhgjjr-mjjscid-sgkglsjj-traktorun-qaredsdnda.html

[37]https://www.gunaz.tv/az/xeberler/arxiv/dini-komite-mekarim-sirazinin-fitvasini-pisleyib-36300

[38]https://salamnews.org/az/news/read/182049

[39]http://salamnews.org/az/news/read/218554

[40]https://www.azadliq.org/a/1812323.html

[41]http://musavat.com/news/iqtisadiyyat/hicab-aksiyasindan-4-il-otdu_232976.html

[42]http://az.İslam.az/news/a-2102.html

[43] https://www.bbc.com/azeri/news/story/2010/01/printable/100107_nax.shtml

[44]https://www.bbc.com/azeri/news/story/2011/01/printable/110108_azeri_İslamic.shtml

[45]https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2012/10/121009_hijab_arrests_official

[46]http://www.faktxeber.com/_h44600.html

[47]http://minval.info/bakida-orta-m-kt-bd-hicab-qalmaqali/65411

[48]https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2015/07/150731_taleh_bagirzade_free

[49]http://www.faktxeber.com/azrbaycanda-mslman-birliyi-hrkat-yaradld-_h454703.html

[50]https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2015/12/151201_nardaran_operation

[51]https://www.meydan.tv/en/article/aliyev-met-with-special-envoy-of-us-state-department/?ref=article-related-artciles

[52]https://www.azadliq.org/a/27222446.html

[53]http://qafqazinfo.az/news/detail/hebs-olunan-radikal-dindarlar-kime-biet-edir-video-128280

[54]https://www.İslamtimes.org/az/news/92956/az%C9%99rbaycanin-taninmi%C5%9F-ruhanil%C9%99ri-toplanti-ke%C3%A7irdi

[55]http://deyerler.org/73673-gencede-tasua-merasimi-genis-qeyd-edildi.html

[56]https://www.youtube.com/watch?v=aiJ336jbOks

[57]https://interaztv.com/politics/252248

[58]http://az.İslam.az/news/a-32655.html

[59]https://www.amerikaninsesi.org/a/siyaset/4477835.html

[60]https://ann.az/az/iran-hkumetinden-gence-hadiseleri-ile-bali-aciqlama/

[61]https://report.az/hadise/bas-prokurorluq-gence-hadiseleri-ile-bagli-cinayet-isi-uzre-istintaq/

[62]https://d9mc3ts4czbpr.cloudfront.net/az/site/news/30678/

[63]https://www.youtube.com/watch?time_continue=3&v=ETb6BLvvNs8

[64]https://www.azadliq.org/a/26142211.html

[65]http://cenubxeberleri.com/1254-masallinin-ruhani-dunyasi.html

[66]http://arkivan.az/index.php?newsid=82

[67]http://qafqazİslam.com/index.php?lang=az&sectionid=109

[68]http://www.trt.net.tr/azerbaycan/turk-dunyasi/2018/09/27/baki-İslam-universiteti-baglanir-1057805

[69]http://www.movqe.az/news/xeber/36244.html

[70]https://www.refworld.org/pdfid/4b1e580ca1a.pdf

[71]http://modern.az/az/news/159085#gsc.tab=0

[72]http://olke.az/news/detail/deputat-qum-seherinde-tehsil-alan-iran-mustehidini-pisleye-bilmez-41561

[73]https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-39689884

[74]http://hafta.az/index2.php?m=yazi&id=67334